Η Ελένη είναι 12 ετών. Ξυπνά το πρωί, ετοιμάζει τα μικρότερα αδέλφια της για το σχολείο, ακούει τη μητέρα της να κλαίει και προσπαθεί να την παρηγορήσει. Το απόγευμα βρίσκεται για ακόμη μία φορά ανάμεσα στους γονείς της, προσπαθώντας να κατευνάσει έναν ακόμη καβγά. Κανείς δεν της ζήτησε να γίνει η μητέρα της οικογένειας. Κι όμως, αυτό ακριβώς συνέβη. Αυτό σημαίνει γονεοποίηση.
Τι είναι η γονεοποίηση
Η γονεοποίηση συμβαίνει όταν αντιστρέφονται οι ρόλοι ανάμεσα στο παιδί και τον γονιό με αποτέλεσμα το παιδί να αναλαμβάνει ευθύνες ενηλίκου. Η ιστορία της Ελένης μπορεί να είναι μοναδική, ωστόσο, η εμπειρία της γονεοποίησης είναι πολύ συνηθισμένη.
Η γονεοποίηση διακρίνεται σε δύο βασικές μορφές:
• Πρακτική γονεοποίηση (instrumental parentification): Το παιδί αναλαμβάνει καθημερινές ευθύνες που κανονικά ανήκουν στους γονείς, όπως η φροντίδα των μικρότερων αδελφών, οι δουλειές του σπιτιού, η προετοιμασία του φαγητού ή άλλες υποχρεώσεις απαραίτητες για τη λειτουργία της οικογένειας.
• Συναισθηματική γονεοποίηση (emotional parentification): Το παιδί αναλαμβάνει να καλύψει τις συναισθηματικές ανάγκες των γονέων. Μπορεί να λειτουργεί ως έμπιστος, να παρηγορεί τον γονέα, να μεσολαβεί στους καβγάδες της οικογένειας ή να αισθάνεται υπεύθυνο για τη συναισθηματική ισορροπία του σπιτιού.
Σχετικό θέμα: Μήπως ανήκετε στα «παιδιά αγριολούλουδα»;
Ενώ η πρακτική γονεοποίηση είναι συνήθως πιο εύκολο να αναγνωριστεί, η συναισθηματική είναι λιγότερο εμφανής. Ωστόσο, και οι δύο μορφές μπορεί να επηρεάσουν την ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη του παιδιού, καθώς καλείται να αναλάβει ευθύνες που υπερβαίνουν την ηλικία και τον αναπτυξιακό του ρόλο.
Σημάδια ότι ένα παιδί έχει υποστεί γονεοποίηση
Η γονεοποίηση μπορεί να αφορά τόσο τα αγόρια όσο και τα κορίτσια.
Δείχνει υπερβολικά ώριμο και ήρεμο
Ένα παιδί που έχει υποστεί γονεοποίηση συχνά φαίνεται ιδιαίτερα ώριμο και ψύχραιμο. Ωστόσο, αυτή η εικόνα δεν αντανακλά πάντοτε υγιή συναισθηματική ανάπτυξη, αλλά μπορεί να είναι αποτέλεσμα χρόνιας προσαρμογής στο στρες.
Από πολύ νωρίς μαθαίνει να παρατηρεί διαρκώς το περιβάλλον του, να αφουγκράζεται τα συναισθήματα των άλλων και να προσαρμόζει ανάλογα τη συμπεριφορά του. Έτσι, αποφεύγει τις συγκρούσεις, καταπιέζει τις δικές του ανάγκες και δίνει προτεραιότητα στις ανάγκες των γύρω του. Γι’ αυτό συχνά χαρακτηρίζεται ως «πιο ώριμο από την ηλικία του». Στην πραγματικότητα, όμως, αυτή η πρόωρη ωρίμανση μπορεί να αποτελεί μηχανισμό προσαρμογής σε ένα απαιτητικό ή τραυματικό οικογενειακό περιβάλλον. Πίσω από την υπευθυνότητα και την αυτοσυγκράτηση μπορεί να κρύβονται βαθιά ανασφάλεια και ψυχική ευαλωτότητα.
Αναλαμβάνει αυτόματα τον ρόλο της «μαμάς» στις σχέσεις της
Οι γυναίκες που βίωσαν γονεοποίηση συχνά εξελίσσονται σε ενήλικες με υψηλό αίσθημα ευθύνης, υπερβολική ενσυναίσθηση και έντονη ανάγκη να φροντίζουν τους άλλους. Στις παρέες, στη δουλειά ή στις προσωπικές τους σχέσεις γίνονται συνήθως το πρόσωπο στο οποίο όλοι απευθύνονται για βοήθεια. Ωστόσο, πίσω από αυτή την εικόνα μπορεί να κρύβονται άγχος, συναισθηματική εξουθένωση, θυμός και ένας επίμονος φόβος ότι, αν σταματήσουν να φροντίζουν τους άλλους, όλα θα καταρρεύσουν.
Επιπλέον, μπορεί να συγχέουν τη φροντίδα με τη συναισθηματική σύνδεση. Εάν δεν φροντίζουν τον άλλον, ενδέχεται να αισθάνονται ότι δεν είναι απαραίτητες και, κατά συνέπεια, ότι η σχέση δεν είναι ουσιαστική.
Τελειομανία
Τα παιδιά που έχουν υποστεί γονεοποίηση συχνά μαθαίνουν ότι η ανάληψη ευθυνών βοηθά να διατηρείται η ηρεμία μέσα στην οικογένεια. Στην εφηβεία και την ενήλικη ζωή, αυτό μπορεί να εκδηλωθεί ως τελειομανία, όχι μόνο στη φροντίδα των άλλων αλλά και σε κάθε πτυχή της ζωής τους.
Πολλά από αυτά πιστεύουν ότι, εάν όλα γίνουν «σωστά» – το σπίτι είναι τακτοποιημένο, οι υποχρεώσεις έχουν ολοκληρωθεί και όλοι είναι ικανοποιημένοι – τότε θα αποφευχθούν οι συγκρούσεις, τίποτα δεν θα πάει στραβά και δεν θα κατηγορηθούν τα ίδια για όσα συμβαίνουν γύρω τους.
Έχουν έντονη ανάγκη να ευχαριστούν τους άλλους
Οι κόρες που έχουν υποστεί γονεοποίηση μαθαίνουν από μικρές να βάζουν τις ανάγκες των άλλων πάνω από τις δικές τους και να είναι πάντα πρόθυμες να βοηθήσουν. Έτσι, μπορεί να συνδέσουν το αίσθημα της ασφάλειας με την ικανοποίηση των άλλων. Πιστεύουν ότι, εάν καταφέρουν να κρατούν τους γύρω τους ευχαριστημένους, θα εξασφαλίσουν την αγάπη και την αποδοχή τους.
Δυσκολεύονται να ζητήσουν βοήθεια
Τα παιδιά που έχουν υποστεί γονεοποίηση συχνά μεγαλώνουν πιστεύοντας ότι πρέπει να είναι εκείνα που στηρίζουν τους άλλους. Ως αποτέλεσμα, η σκέψη ότι θα χρειαστεί να ζητήσουν βοήθεια ή να βασιστούν σε κάποιον μπορεί να τους φαίνεται ξένη ή ακόμη και απειλητική.
Νιώθουν ενοχές όταν εκφράζουν τις ανάγκες τους
Επειδή από μικρή ηλικία έμαθαν να βάζουν τις ανάγκες των άλλων πάνω από τις δικές τους, συχνά καταλήγουν να αισθάνονται ότι οι προσωπικές τους ανάγκες αποτελούν βάρος. Δεν είναι ασυνήθιστο να νιώθουν εγωιστές ή υπερβολικοί όταν εκφράζουν αυτό που χρειάζονται, καθώς ως παιδιά δεν είχαν μάθει ότι οι δικές τους ανάγκες αξίζουν την ίδια προσοχή και φροντίδα με των υπολοίπων.
Γιατί συμβαίνει η γονεοποίηση
Υπάρχουν πολλοί λόγοι για τους οποίους ένας γονιός μπορεί, συνειδητά ή ασυνείδητα, να οδηγήσει το παιδί σε γονεοποίηση.
Ορισμένες φορές η γονεοποίηση προκύπτει από πρακτική ανάγκη. Αυτό μπορεί να συμβεί όταν ένας γονέας αντιμετωπίζει σοβαρή ασθένεια, αναπηρία ή άλλες δυσκολίες που περιορίζουν την ικανότητά του να ανταποκριθεί στις καθημερινές υποχρεώσεις της οικογένειας. Σε τέτοιες περιπτώσεις, το παιδί αναλαμβάνει ευθύνες φροντίδας προκειμένου να καλυφθούν βασικές ανάγκες της οικογένειας.
Άλλες φορές, όμως, η γονεοποίηση σχετίζεται με τη συναισθηματική ανωριμότητα ή τη συναισθηματική απουσία των γονέων. Όταν ο γονέας είναι υπερβολικά πιεσμένος, συναισθηματικά αποστασιοποιημένος ή αδυνατεί να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις του γονεϊκού του ρόλου, το παιδί μπορεί να αναλάβει ασυνείδητα να καλύψει αυτά τα κενά.
Για τον λόγο αυτό, η γονεοποίηση παρατηρείται συχνότερα σε οικογένειες που βιώνουν σοβαρή ασθένεια, εξάρτηση, διαζύγιο, πένθος ή έντονες οικονομικές δυσκολίες.
Σχετικό θέμα: Όταν έχετε μεγαλώσει συναισθηματικά «ορφανοί»
Οι επιπτώσεις στην ψυχική υγεία
Η ανάληψη ευθυνών ενηλίκου κατά την παιδική ηλικία διατηρεί το παιδί σε διαρκή εγρήγορση, καθώς μαθαίνει να προβλέπει συνεχώς τις ανάγκες του γονέα. Μακροπρόθεσμα, αυτό μπορεί να οδηγήσει σε άγχος, κατάθλιψη, επαγγελματική και συναισθηματική εξουθένωση, σχέσεις συνεξάρτησης και γενικευμένη ψυχική κόπωση.
Σχετικό θέμα: Τι είναι η συνεξάρτηση και γιατί βλάπτει τη σχέση
Έρευνες δείχνουν επίσης ότι τα παιδιά που έχουν υποστεί γονεοποίηση εμφανίζουν συχνότερα εξάρτηση από ουσίες, χαμηλότερο μορφωτικό επίπεδο, δυσκολίες στην εργασία ή την απασχόληση, χειρότερη σωματική υγεία και μεγαλύτερη πιθανότητα να αναπτύξουν μη ασφαλείς μορφές προσκόλλησης στις σχέσεις τους.
Σύμφωνα με τους ειδικούς, οι πιθανές ψυχολογικές συνέπειες περιλαμβάνουν επίσης:
- δυσκολία στον καθορισμό προσωπικών ορίων,
- υπερβολική ταύτιση με τον ρόλο του φροντιστή,
- ενοχές όταν βάζουν τον εαυτό τους σε προτεραιότητα,
- εύκολη εξουθένωση,
- επιλογή συναισθηματικά απόμακρων ή υπερβολικά εξαρτημένων συντρόφων,
- επίμονο άγχος ή κατάθλιψη,
- τελειομανία,
- υπερβολική αυτάρκεια,
- έντονη ανάγκη να ευχαριστούν τους άλλους,
- δυσκολία να αναγνωρίσουν τις δικές τους ανάγκες.
Πώς επηρεάζονται οι σχέσεις
Όταν ένα παιδί δεν έχει βιώσει την άνευ όρων φροντίδα από τους γονείς του, είναι πιθανό ως ενήλικας να δυσκολεύεται να νιώσει ασφαλής μέσα σε μια στενή σχέση.
Η αναζήτηση στήριξης από τον σύντροφο μοιάζει σχεδόν αδύνατη. Πολλοί φοβούνται ότι θα επιβαρύνουν τους άλλους με τα προβλήματά τους, επειδή από μικροί έμαθαν ότι τα παιδιά πρέπει να απορροφούν τον πόνο των ενηλίκων. Έτσι, η φροντίδα των άλλων γίνεται η φυσική τους στάση.
Συχνά αναλαμβάνουν την ευθύνη για τη διάθεση και τις ανάγκες του συντρόφου τους, αποφεύγουν κάθε σύγκρουση και παραμερίζουν τις δικές τους ανάγκες όταν οι καταστάσεις δυσκολεύουν. Η σχέση γίνεται μονόπλευρη, καθώς επενδύουν όλη τη συναισθηματική τους ενέργεια στον άλλον, χωρίς να έχουν έναν ασφαλή χώρο για να εκφράσουν τα δικά τους συναισθήματα. Αυτό, με τον καιρό, μπορεί να οδηγήσει σε απογοήτευση και συσσωρευμένη δυσαρέσκεια.
Τα πρώτα βήματα για την αλλαγή
- να αναγνωρίσει τις συμπεριφορές που ανέπτυξε για να επιβιώσει, όπως η τελειομανία ή η ανάγκη να ευχαριστεί τους άλλους,
- να μάθει να δέχεται βοήθεια χωρίς να αισθάνεται ότι πρέπει να ανταποδώσει αμέσως,
- να δημιουργήσει χώρο για τα δικά του συναισθήματα και τις προσωπικές του ανάγκες,
- να σταματά πριν αναλάβει την ευθύνη να «σώσει» κάποιον και να αναρωτιέται αν αυτό είναι πραγματικά δική του υποχρέωση,
- να θέτει όρια και να λέει «όχι» χωρίς ενοχές ή υπερβολικές εξηγήσεις,
- να επανεξετάσει τις σχέσεις στις οποίες λειτουργεί διαρκώς ως φροντιστής,
- και, τέλος, να δώσει χώρο στο «εσωτερικό παιδί», επιτρέποντας στον εαυτό του να χαρεί δραστηριότητες που στερήθηκε όταν ήταν μικρός, επειδή αναγκαζόταν να συμπεριφέρεται σαν ενήλικας.
Με πληροφορίες από: Verywellmind
Κάνε like στη σελίδα μας στο Facebook
Ακολούθησε μας στο Twitter
Κάνε εγγραφή στο κανάλι μας στο Youtube
Γίνε μέλος στο κανάλι μας στο Viber
– Αναφέρεται ως πηγή το ertnews.gr στο σημείο όπου γίνεται η αναφορά.
– Στο τέλος του άρθρου ως Πηγή
– Σε ένα από τα δύο σημεία να υπάρχει ενεργός σύνδεσμος
