Μήπως ακολουθείτε κι εσείς την αγέλη; Το φαινόμενο που επηρεάζει τις επιλογές μας

Έχετε αρχίσει ποτέ να κάνετε κάτι απλώς επειδή είναι στη μόδα; Επειδή το κάνουν όλοι οι άλλοι; Ακόμη και εάν δεν σας αρέσει πραγματικά, η ευρεία αποδοχή του μπορεί να σας κάνει να αναρωτιέστε εάν πρέπει να το δοκιμάσετε κι εσείς.

Αφού το κάνουν όλοι, αξίζει, σωστά; «Μήπως χάνω κάτι;» σκέφτεστε. Κάτι που φαίνεται να ζουν όλοι οι άλλοι.

Ας πάρουμε για παράδειγμα το κάπνισμα. Σε ποιον αρέσει από την πρώτη στιγμή; Το τσιγάρο είναι πικρό και σε πνίγει. Κι όμως, ιδιαίτερα στις μικρότερες ηλικίες, πολλοί αρχίζουν όχι επειδή το θέλουν, αλλά επειδή καπνίζουν οι φίλοι τους.Η ανάγκη να ανήκεις κάπου αποδεικνύεται συχνά πιο ισχυρή από την προσωπική επιλογή.

Εάν έχετε ακολουθήσει ποτέ μια τάση, είτε από φόβο ότι θα μείνετε εκτός (FOMO), είτε λόγω πίεσης από το περιβάλλον σας, τότε έχετε ήδη βιώσει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτού που η κοινωνική ψυχολογία ονομάζει φαινόμενο της αγέλης (bandwagon effect).

Η ιδέα ότι οι άνθρωποι παρασύρονται από τη συμπεριφορά των πολλών δεν είναι νέα. Ήδη από το 1895, ο Γκυστάβ Λε Μπον, στο έργο του «Ψυχολογία των Μαζών», περιέγραψε ότι το άτομο, όταν εντάσσεται σε μια ομάδα, τείνει να χάνει μέρος της ατομικής του κρίσης και να επηρεάζεται από τα συναισθήματα και τις αντιδράσεις των άλλων. Η σκέψη του επηρέασε σημαντικά μεταγενέστερους μελετητές, όπως τον Γκαμπριέλ Ταρντ που ανέλυσε τη μίμηση ως βασικό κοινωνικό μηχανισμό, και τον Σίγκμουντ Φρόυντ, ο οποίος ασχολήθηκε και με τη δυναμική των ομάδων.

Σχετικό θέμα: Από την «Αμερικάνικη σκουριά» στο δάκρυ της Αριζόνας

Το φαινόμενο της αγέλης αποτελεί μία από τις πολλές γνωστικές προκαταλήψεις (cognitive biases). Πρόκειται για έναν τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι επεξεργάζονται πληροφορίες και λαμβάνουν αποφάσεις, βασιζόμενοι συχνά σε γρήγορες εκτιμήσεις αντί για προσεκτική σκέψη. Έτσι, αποφασίζουν πιο εύκολα αλλά  είναι και πιο επιρρεπείς σε λάθη.

Παραδείγματα φαινομένου της αγέλης

Το φαινόμενο της αγέλης εμφανίζεται σε πολλές πτυχές της καθημερινής ζωής, συχνά χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι τα εξής:

• εκλογές, οι ψηφοφόροι μπορεί να επηρεαστούν ώστε να στηρίξουν τον υποψήφιο που φαίνεται να προηγείται,
• δίαιτες, όταν μια δίαιτα της μόδας γίνεται δημοφιλής, περισσότεροι άνθρωποι είναι πιθανό να τη δοκιμάσουν,
• μόδα, οι τάσεις είναι ιδιαίτερα ευάλωτες, με νέα στυλ να γίνονται γρήγορα παρωχημένα,
• μουσική, όσο περισσότεροι άνθρωποι ακούν ένα τραγούδι ή ένα συγκρότημα, τόσο πιο πιθανό είναι να το ακούσουν και άλλοι,
• κοινωνικά δίκτυα, οι τάσεις αφορούν συγκεκριμένα είδη αναρτήσεων ή περιεχομένου, ενώ το φαινόμενο επηρεάζει τις κοινοποιήσεις και τις αλληλεπιδράσεις σε διαδικτυακές ομάδες,
• γλώσσα, η υιοθέτηση όρων της νεανικής αργκό μπορεί επίσης να αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα.

Το πνεύμα της εποχής (zeitgeist) αλλάζει διαρκώς. Αυτό που θεωρείται τάση σήμερα, μπορεί εύκολα να ξεπεραστεί αύριο. Στην εποχή μας, μάλιστα, αυτή η εναλλαγή είναι τόσο γρήγορη που συχνά μοιάζει με ανεμοστρόβιλο.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, το φαινόμενο της αγέλης αποκτά ακόμη μεγαλύτερη επιρροή. Έρευνες έχουν δείξει ότι μπορεί να επηρεάσει ακόμη και σημαντικές αποφάσεις, πέρα από τις καθημερινές μας επιλογές.

Τα άτομα επηρεάζονται έντονα από την πίεση και τους κανόνες που επιβάλλουν οι ομάδες. Όταν η πλειονότητα κάνει κάτι συγκεκριμένο, το να μην το κάνει κάποιος γίνεται ολοένα και πιο δύσκολο.

Αυτή η ανάγκη συμμόρφωσης μπορεί να επηρεάσει πολλές πτυχές της συμπεριφοράς, από το τι φοράμε έως το ποιον ψηφίζουμε.

Γιατί ακολουθούμε την αγέλη

• Ευρετικές στρατηγικές (heuristics): ο ανθρώπινος εγκέφαλος λειτουργεί με απλούς τρόπους σκέψης που βασίζονται σε προηγούμενες εμπειρίες. Πρόκειται για γρήγορες και συχνά αποτελεσματικές λύσεις, οι οποίες όμως επηρεάζονται έντονα από όσα βλέπουμε να κάνουν οι άλλοι,
• Ομαδική σκέψη (groupthink): το φαινόμενο της αγέλης συνδέεται με την τάση των ανθρώπων να ευθυγραμμίζονται με την ομάδα. Όσο περισσότεροι υιοθετούν μια συμπεριφορά, τόσο πιο εύκολα την ακολουθούν και οι υπόλοιποι,
• Η «σωστή πλευρά»: οι άνθρωποι θέλουν να νιώθουν ότι βρίσκονται στη σωστή πλευρά, γι’ αυτό στρέφονται στους άλλους για να καταλάβουν τι θεωρείται αποδεκτό, όταν όλοι κάνουν κάτι, μοιάζει αυτόματα σωστό,
• Η ανάγκη να ανήκουμε: ο φόβος του αποκλεισμού είναι ισχυρός, οι άνθρωποι δεν θέλουν να νιώθουν διαφορετικοί, έτσι ακολουθούν την ομάδα και υιοθετούν στάσεις και κανόνες της πλειοψηφίας.

Η επίδραση αυτών των τάσεων είναι συχνά σχετικά ακίνδυνη, όταν αφορά στη μόδα ή στη μουσική. Ωστόσο, σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να γίνει πολύ πιο σοβαρή. Όταν ορισμένες ιδέες αρχίζουν να επικρατούν, όπως σε θέματα υγείας, οι πεποιθήσεις που διαδίδονται μέσω του φαινομένου της αγέλης μπορεί να έχουν επιβλαβείς συνέπειες.

Για παράδειγμα, άνθρωποι που επηρεάστηκαν από το κίνημα κατά των εμβολιασμών απέφυγαν να εμβολιάσουν τα παιδιά τους. Η μείωση της εμβολιαστικής κάλυψης έχει συνδεθεί με πρόσφατες εξάρσεις ιλαράς.

Αντίστοιχα, όταν οι άνθρωποι βλέπουν ποιος προηγείται, τείνουν να ευθυγραμμίζονται με τον «νικητή». Σε έρευνα κατά τις προεδρικές εκλογές των ΗΠΑ το 1992, φοιτητές που έμαθαν ότι ο Μπιλ Κλίντον προηγείται στις δημοσκοπήσεις άλλαξαν την πρόθεσή τους και στράφηκαν από τον Τζορτζ Μπους στον Κλίντον.

Πώς να αποφύγουμε το φαινόμενο της αγέλης

Τι μπορούμε να κάνουμε στην πράξη:

• να είμαστε επιφυλακτικοί απέναντι σε εύκολες λύσεις, οι τάσεις συχνά υπόσχονται πολλά αλλά δεν ταιριάζουν σε όλους,
• να αναζητούμε περισσότερες από μία πηγές, η σύγκριση διαφορετικών απόψεων μας βοηθά να βλέπουμε πιο καθαρά,
• να σκεφτόμαστε πριν ακολουθήσουμε, το ότι κάτι είναι δημοφιλές δεν σημαίνει ότι είναι και σωστό,
• να αναζητούμε αποδείξεις, να μην βασιζόμαστε μόνο σε προσωπικές εμπειρίες ή σε ό,τι βλέπουμε στα κοινωνικά δίκτυα.