Ενοχοποίηση θύματος: Πώς η ευθύνη μετατοπίζεται από τον δράστη

Πριν από περίπου μια δεκαετία, μια υπόθεση σεξουαλικής επίθεσης στις Ηνωμένες Πολιτείες, άνοιξε μια ευρύτερη συζήτηση για το πώς αντιμετωπίζονται τα θύματα και πού τελικά στρέφεται η ευθύνη.

Η ιστορία ενός θύματος

Η Σανέλ Μίλερ (Chanel Miller) δέχθηκε σεξουαλική επίθεση τον Ιανουάριο του 2015, σ’ ένα  πάρτι στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ, στην Καλιφόρνια, από τον φοιτητή και αθλητή κολύμβησης Μπροκ Τέρνερ (Brock Turner), ενώ ήταν αναίσθητη, λόγω μέθης. Δύο Σουηδοί μεταπτυχιακοί φοιτητές την είδαν πεσμένη στο έδαφος, αντιλήφθηκαν τι συνέβαινε και ακινητοποίησαν τον δράστη μέχρι να φτάσει η αστυνομία.

Το βιβλίο της, «Ξέρω το όνομά μου» (Know My Name), περιγράφει το τραύμα που βίωσε η Σανέλ. Για χρόνια ήταν γνωστή ως Έμιλι Ντοου (Emily Doe), ένα ψευδώνυμο που χρησιμοποιείται για την προστασία της ταυτότητας θυμάτων σεξουαλικής βίας. Στις σελίδες του περιγράφει τη διαδρομή από τη στιγμή που ξύπνησε χωρίς να γνωρίζει τι είχε συμβεί, μέχρι τη στιγμή που έμαθε τις λεπτομέρειες μέσα από δημοσιογραφικά ρεπορτάζ, το είπε στους γονείς της και κατέρρευσε στο δικαστήριο.

Η υπόθεση οδήγησε σε μια δίκη που προκάλεσε διεθνή οργή, κυρίως λόγω της επιεικούς ποινής των έξι μηνών φυλάκισης που επιβλήθηκε στον Μπροκ Τέρνερ, από τους οποίους εξέτισε τρεις. Μετά την κατακραυγή, η νομοθεσία στην Καλιφόρνια άλλαξε. Καθιερώθηκε υποχρεωτική φυλάκιση για σεξουαλικές επιθέσεις σε αναίσθητα ή μεθυσμένα άτομα, έκλεισε ένα νομικό «παράθυρο» που επέτρεπε ελαφρύτερες ποινές και διευρύνθηκε ο ορισμός του βιασμού ώστε να περιλαμβάνει περισσότερες μορφές σεξουαλικής βίας.

Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας, η υπερασπιστική γραμμή των δικηγόρων του Τέρνερ μετατόπισε το βάρος από την πράξη στη συνθήκη.Έγινε αναφορά στην κατανάλωση αλκοόλ της ίδιας της Μίλερ, μετατοπίζοντας τη συζήτηση από την πράξη του δράστη στην κατάσταση του θύματος. Παράλληλα, δόθηκε έμφαση στο «μέλλον» του Τέρνερ και στις συνέπειες που θα είχε η καταδίκη στη ζωή του, αντί στην πράξη και στη βλάβη που υπέστη το θύμα. Είναι μια πραγματικότητα που επανέρχεται ξανά και ξανά.

Το φαινόμενο της ενοχοποίησης του θύματος

Η ενοχοποίηση του θύματος είναι ένα φαινόμενο κατά το οποίο άνθρωποι που έχουν υποστεί βία ή κακοποίηση καλούνται να απολογηθούν για αυτό που τους συνέβη. Επιτρέπει στους ανθρώπους να πιστεύουν ότι τέτοια γεγονότα δεν θα μπορούσαν ποτέ να συμβούν στους ίδιους. Εμφανίζεται συχνά σε περιπτώσεις βιασμού και σεξουαλικής επίθεσης, όπου το θύμα κατηγορείται ότι προκάλεσε την επίθεση λόγω των ρούχων ή της συμπεριφοράς του.

Όταν η ευθύνη μεταφέρεται στο θύμα

Η ενοχοποίηση του θύματος δεν είναι αφηρημένη έννοια. Ακούγεται σε φράσεις όπως:

• «Θα έπρεπε να ήξερες ότι αυτό θα συνέβαινε»,
• «Γιατί ήσουν έξω τη νύχτα;»,
• «Μάλλον τον προκάλεσε»,
• «Γιατί δεν μίλησες νωρίτερα;»,
• «Δεν έπρεπε να είχες πιει»,
• «Δεν έπρεπε να ντύνεσαι έτσι προκλητικά».

Γιατί, μετά από ένα τόσο φρικτό έγκλημα, τόσοι πολλοί άνθρωποι στρέφονται στο να κατηγορήσουν το θύμα για τις συνθήκες στις οποίες βρέθηκε; Όταν δημοσιοποιούνται ειδήσεις για έναν βιασμό, πολλές ερωτήσεις επικεντρώνονται στο τι φορούσε το θύμα ή τι έκανε που μπορεί να «προκάλεσε» την επίθεση. Όταν άνθρωποι πέφτουν θύματα ληστείας, συχνά αναρωτιόμαστε τι έκαναν έξω τόσο αργά ή γιατί δεν πήραν περισσότερα μέτρα για να προστατευτούν.

Η τάση αυτή δεν είναι τυχαία. Συνδέεται με τον τρόπο που οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον κόσμο και προσπαθούν να τον εξηγήσουν. Η κοινωνική ψυχολογία δείχνει ότι πολλοί έχουν ανάγκη να πιστεύουν πως ο κόσμος λειτουργεί δίκαια και με κανόνες. Ότι οι καλοί ανταμείβονται και οι κακοί τιμωρούνται. Μέσα σε αυτή τη λογική, όταν κάτι κακό συμβαίνει σε κάποιον, αναζητείται μια εξήγηση που να το «δικαιολογεί».

Γιατί ενοχοποιούμε το θύμα

Τι οδηγεί τους ανθρώπους να στρέφονται εναντίον εκείνων που έχουν ήδη υποστεί βία ή αδικία; Ένα ψυχολογικό φαινόμενο που ενισχύει αυτή την τάση είναι το θεμελιώδες σφάλμα απόδοσης (fundamental attribution error), δηλαδή η τάση να εξηγούμε τη συμπεριφορά των άλλων με βάση τον χαρακτήρα τους και όχι τις συνθήκες. Πρόκειται για προκατάληψη. Οι άνθρωποι αποδίδουν τη συμπεριφορά των άλλων σε προσωπικά χαρακτηριστικά, παραβλέποντας τις συνθήκες που τους έχουν φέρει εκεί.

Όταν ένας συμμαθητής μας αποτυγχάνει σε ένα τεστ, για παράδειγμα, είναι πιθανό να αποδώσουμε την αποτυχία του σε προσωπικά χαρακτηριστικά. Μπορεί να σκεφτούμε ότι δεν είναι αρκετά ικανός ή ότι είναι απλώς τεμπέλης.

Όταν όμως αποτύχουμε εμείς; Τότε σκεφτόμαστε εντελώς διαφορετικά.

Συνήθως θεωρούμε ότι οι δικές μας αποτυχίες οφείλονται στην ατυχία μας ή στις συνθήκες. Μπορεί να πούμε ότι έτυχαν τα θέματα που δεν είχαμε διαβάσει καλά, ότι δεν καταλάβαμε τι ζητούσαν, ότι η  αίθουσα ήταν πολύ ζεστή και δεν μπορούσαμε να συγκεντρωθούμε ή ότι ο βαθμολογητής ήταν αυστηρός και άδικος.

Η εκ των υστέρων προκατάληψη

Ένα ακόμη στοιχείο που ενισχύει την τάση να κατηγορούμε το θύμα είναι η προκατάληψη εκ των υστέρων.

Όταν εξετάζουμε γεγονότα που έχουν ήδη συμβεί, τείνουμε να πιστεύουμε ότι «έπρεπε να το είχαμε δει να έρχεται». Ότι τα σημάδια ήταν εκεί και το αποτέλεσμα μπορούσε να προβλεφθεί. Αυτή η εκ των υστέρων οπτική δημιουργεί την εντύπωση ότι τα θύματα ενός εγκλήματος, ενός ατυχήματος ή μιας άλλης δύσκολης κατάστασης θα μπορούσαν να είχαν προβλέψει και να είχαν αποτρέψει αυτό που τους συνέβη.

Και αυτό δεν αφορά μόνο περιπτώσεις βίας. Όταν κάποιος αρρωσταίνει, συχνά αναζητούμε στο παρελθόν συμπεριφορές για να εξηγήσουμε την κατάσταση της υγείας του.

• Καρκίνος; «Έπρεπε να είχε σταματήσει το κάπνισμα».
• Καρδιοπάθεια; «Έπρεπε να κινείται περισσότερο».
• Τροφική δηλητηρίαση; «Δεν έπρεπε να είχε φάει εκεί».

Τέτοιες αντιδράσεις δημιουργούν την εντύπωση ότι οι άνθρωποι όφειλαν να γνωρίζουν τι θα συμβεί, ενώ στην πραγματικότητα, τις περισσότερες φορές, δεν υπήρχε τρόπος να προβλεφθεί το αποτέλεσμα.

Μας αρέσει να πιστεύουμε ότι η ζωή είναι δίκαιη ακόμη κι όταν δεν είναι

Η τάση να κατηγορούμε το θύμα συνδέεται και με την ανάγκη μας να βλέπουμε τον κόσμο ως ένα δίκαιο και προβλέψιμο μέρος. Όταν συμβαίνει κάτι κακό σε κάποιον άλλον, συχνά σκεφτόμαστε ότι κάτι θα έκανε για να το αξίζει. Οι κοινωνικοί ψυχολόγοι περιγράφουν αυτή την τάση ως φαινόμενο του δίκαιου κόσμου.

Γιατί, όμως, έχουμε τόσο έντονη ανάγκη να πιστεύουμε ότι ο κόσμος είναι δίκαιος και ότι οι άνθρωποι παίρνουν αυτό που τους αναλογεί;

Άσχημα  πράγματα μπορούν να συμβούν σε οποιονδήποτε

Εάν αποδεχθούμε ότι ο κόσμος δεν είναι δίκαιος, τότε γίνεται πιο ξεκάθαρο ότι ο καθένας μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπος με μια τραγωδία. Ναι, ακόμη και εμείς, οι φίλοι μας, η οικογένειά μας, οι άνθρωποι που αγαπάμε.

Όσο προσεκτικοί και εάν είμαστε, κακά πράγματα συμβαίνουν και σε ανθρώπους που δεν έχουν καμία ευθύνη.

Γι’ αυτό η πίστη σε έναν δίκαιο κόσμο λειτουργεί ως μια μορφή αυτοπροστασίας. Όταν θεωρούμε ότι οι άνθρωποι παίρνουν αυτό που τους αξίζει, είναι πιο εύκολο να πιστέψουμε ότι τέτοια γεγονότα δεν θα συμβούν σε εμάς.

Έλλειψη κατανόησης για τον άλλον

Η ενοχοποίηση του θύματος μπορεί να συνδέεται και με την αδυναμία να μπούμε στη θέση του άλλου. Όταν δεν αναγνωρίζουμε τι μπορεί να έχει βιώσει ένας άνθρωπος, είναι πιο εύκολο να τον κρίνουμε. Σε αυτές τις περιπτώσεις, συχνά αγνοούμε τι έχει ζήσει ο άλλος, όταν προσπαθούμε να εξηγήσουμε τι συνέβη.

Έτσι, αυξάνεται η πιθανότητα να τον κατηγορήσουμε για ό,τι του συνέβη και μειώνεται η διάθεσή μας να τον στηρίξουμε.

Η ενοχοποίηση του θύματος μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες για ανθρώπους που έχουν βιώσει βία, απώλεια ή τραυματικές εμπειρίες. Συγκεκριμένα:

• συμβάλλει στο στίγμα, τη ντροπή και την αυτοκατηγορία,
• αποθαρρύνει τους ανθρώπους από το να ζητήσουν βοήθεια,
• στρέφει την προσοχή στη συμπεριφορά του θύματος αντί στις πράξεις του δράστη,
• δυσκολεύει την πρόσβαση στη στήριξη και τη φροντίδα που χρειάζονται,
• οδηγεί σε σιωπή και απομόνωση,
• συνδέεται με προβλήματα ψυχικής υγείας, όπως κατάθλιψη, άγχος, διαταραχή μετατραυματικού στρες και αυτοκτονικές σκέψεις,
• ενισχύει την κουλτούρα που κανονικοποιεί τη βία.

Από την υπόθεση της Ριάνα (Rihanna) και του Κρις Μπράουν (Chris Brown) μέχρι τη δημόσια αντιπαράθεση της Άμπερ Χερντ (Amber Heard) με τον Τζόνι Ντεπ (Johnny Depp), αλλά και την υπόθεση του ομαδικού βιασμού σε λεωφορείο στην Ινδία, η ίδια τάση επαναλαμβάνεται. Η προσοχή μετατοπίζεται από την πράξη στον τρόπο που φέρθηκε το θύμα, στο τι έκανε, τι είπε ή τι θα μπορούσε να είχε αποφύγει. Και κάπου εκεί, η ευθύνη αλλάζει χέρια.

---