Αδέρφια: γιατί η πιο μακροχρόνια σχέση μας είναι η πιο παραμελημένη

Τόσο η ιστορία όσο και η λογοτεχνία, επιμένουν να θυμίζουν ότι οι σχέσεις μεταξύ αδελφών δεν είναι από τη φύση τους αρμονικές, ούτε λειτουργούν πάντα ως καταφύγιο.

Στους Αδελφούς Καραμαζόφ του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, η κοινή καταγωγή δεν οδηγεί σε σύνδεση αλλά σε ηθική σύγκρουση, ζήλια και βία. Στο Ανατολικά της Εδέμ του Τζον Στάινμπεκ, η βιβλική ιστορία του Κάιν και του Άβελ επανέρχεται ως διαγενεακό τραύμα, όπου η ανάγκη για αποδοχή γίνεται καταστροφική. Στον Βασιλιά Λήρ, του Ουίλιαμ Σαίξπηρ, η σύγκρουση ανάμεσα στις τρεις αδελφές, αποδομεί κάθε ιδέα οικογενειακής πίστης, αποκαλύπτοντας πώς η συγγένεια, μπορεί να μετατραπεί σε εργαλείο εξουσίας και προδοσίας.

Η σχέση του Βίνσεντ με τον Τεό βαν Γκογκ, υπήρξε μια από τις πιο σιωπηλές αλλά καθοριστικές συμμαχίες στην ιστορία της τέχνης. Βασίστηκε στη βαθιά αναγνώριση της αξίας του άλλου, χωρίς συμμετρία ή ανταπόδοση με την αυστηρή έννοια. Ο Τεό, έμπορος τέχνης, δεν υπήρξε απλώς υποστηρικτικός· υπήρξε εκείνος που πίστεψε, άντεξε και κράτησε ανοιχτό τον χώρο ώστε ο  Βίνσεντ, να μπορεί να ζωγραφίζει. Σε μια εποχή που η επιτυχία μετριόταν με την αναγνώριση και την αγορά, η σχέση των δύο αδελφών δείχνει ότι η δημιουργία συχνά στηρίζεται σε έναν αόρατο δεσμό φροντίδας και εμπιστοσύνης.

Οι σχέσεις με τα αδέρφια μας μας συνοδεύουν σε όλη μας τη ζωή

Ωστόσο, τα παραδείγματα, ιστορικά και λογοτεχνικά, χωρίς να ακυρώνουν τη σημασία της συγγένειας, την απογυμνώνουν από τον μύθο της αυτονόητης αγάπης. Την επαναφέρουν εκεί όπου πραγματικά ανήκει: στο πεδίο των σύνθετων και βαθιά ανθρώπινων σχέσεων. Κι όμως, ενώ είναι τόσο καθοριστικές, σπάνια αναγνωρίζονται ως σχέσεις που χρειάζονται δουλειά και φροντίδα.

Όταν μιλάμε για θεραπεία σχέσεων, η προσοχή στρέφεται σχεδόν αυτόματα στα ζευγάρια ή στις σχέσεις γονέα–παιδιού. Οι σχέσεις μεταξύ αδελφών, παρότι συχνά είναι οι μακροβιότερες της ζωής μας, μένουν στο περιθώριο — σαν κάτι που είτε θα λειτουργήσει από μόνο του είτε δεν αξίζει ιδιαίτερη φροντίδα.

Κι όμως, αυτές οι σχέσεις δεν είναι περιφερειακές. Είναι το πρώτο κοινωνικό πεδίο στο οποίο μαθαίνουμε να μοιραζόμαστε, να συγκρινόμαστε, να διεκδικούμε, να θυμώνουμε και, πολλές φορές, να σωπαίνουμε. Είναι οι σχέσεις που συνεχίζουν να υπάρχουν ακόμη κι όταν όλες οι άλλες αλλάζουν μορφή.

Συχνά, ένα παιδικό μοτίβο αλληλεπίδρασης μπορεί να εξελιχθεί σε ενήλικη ρήξη. Ο ένας αδερφός μπορεί να προσπαθεί να πλησιάσει, ο άλλος να απομακρύνεται. Θυμός, αντίδραση, επανάληψη. Μέχρι που ένας καβγάς ή η συσσωρευμένη κόπωση, από χρόνια άλυτα ζητήματα, να οδηγήσει σε πλήρη διακοπή επικοινωνίας.

Όχι με φωνές ή με συγκρούσεις, αλλά με σιωπή. Και τότε γεννιέται το ερώτημα εάν αυτή η σιωπή είναι πράγματι λύση ή εάν υπάρχει χώρος για μια διαφορετική προσπάθεια: να καθίσουν μαζί, με τη βοήθεια τρίτου, και να μιλήσουν για όσα δεν ειπώθηκαν ποτέ.

Συνύπαρξη χωρίς ουσιαστική σχέση

Στην ελληνική οικογένεια, η σχέση μεταξύ αδελφών σπάνια αντιμετωπίζεται ως αυτόνομη σχέση, που χρειάζεται επεξεργασία. Αντιμετωπίζεται ως δεδομένη. Φράσεις όπως «είστε αδέλφια, θα τα βρείτε» λειτουργούν συχνά ως πρόσκληση στη σιωπή και όχι στον διάλογο. Οι ρόλοι παγιώνονται νωρίς και δύσκολα αμφισβητούνται στην ενήλικη ζωή:

• «ο υπεύθυνος»
• «ο ευαίσθητος»
• «ο καπάτσος»
• εκείνος που «μένει πίσω»

Τα μέλη της οικογένειας μεγαλώνουν στο ίδιο σπίτι, αλλά όχι με την ίδια εμπειρία. Με τον χρόνο, οι συγκρούσεις μπορεί να μειώνονται, όχι επειδή λύθηκαν, αλλά επειδή αποφεύγονται. Δεν υπάρχουν πια έντονοι καβγάδες· απλώς δεν συζητούνται όσα έχουν σημασία.

Η αποξένωση, στην ελληνική πραγματικότητα, σπάνια είναι θεαματική. Δεν είναι πάντα ρήξη. Είναι:

• τυπικές γιορτές
• σύντομες συνομιλίες
• το «όλα καλά» χωρίς περιεχόμενο

Μια συνύπαρξη χωρίς ουσιαστική σχέση.

Τι δείχνουν τα δεδομένα για τις σχέσεις μεταξύ αδελφών

Οι έρευνες καταγράφουν ότι η σχέση μεταξύ αδελφών έχει μακροχρόνια επίδραση στην ψυχική υγεία:

• η συναισθηματική εγγύτητα στην παιδική και τη νεαρή ενήλικη ζωή συνδέεται με χαμηλότερα επίπεδα κατάθλιψης στη μέση ηλικία,
• η χρόνια εχθρότητα ή η παρατεταμένη απόσταση συνδέεται με αυξημένο άγχος και καταθλιπτικά συμπτώματα,
• η σχέση μπορεί να λειτουργήσει είτε προστατευτικά είτε επιβαρυντικά σε περιόδους κρίσης, απώλειας ή στρες.

Είναι εντυπωσιακό το πόσο η σχέση με έναν αδελφό ή μία αδελφή μπορεί να επηρεάζει την ψυχική υγεία, ακόμη περισσότερο από τη σχέση με τον γονέα στην ίδια περίοδο της ζωής.

Στη διεθνή βιβλιογραφία, οι σχέσεις μεταξύ αδελφών περιγράφονται ως ένα «τυφλό σημείο» της ψυχοθεραπείας. Πρόκειται για σχέσεις οι οποίες συχνά διαρκούν περισσότερο από κάθε άλλη οικογενειακή ή συντροφική. Ωστόσο, λιγότερο από το 3% των μελετών για τις στενές ανθρώπινες σχέσεις εστιάζει άμεσα στη δυναμική μεταξύ αδελφών.

Το ερευνητικό και θεραπευτικό ενδιαφέρον στρέφεται κυρίως:

• στις σχέσεις γονέα–παιδιού,
• στις σχέσεις συντρόφων,
• στους συνομηλίκους και στις φιλικές σχέσεις.

Οι σχέσεις μεταξύ αδελφών αντιμετωπίζονται συχνά ως δεδομένες, ως κάτι που είτε «λειτουργεί μόνο του» είτε δεν αξίζει ιδιαίτερη ενασχόληση.

 Ωστόσο, ψυχοθεραπευτές που εργάζονται με ενήλικες επισημαίνουν ότι ακριβώς αυτή η υποβάθμιση, είναι που αφήνει πολλές από αυτές τις σχέσεις αδιερεύνητες, φορτισμένες και συναισθηματικά ενεργές για δεκαετίες.

Η θεραπεία μεταξύ αδελφών δεν αφορά απλώς την επίλυση παλιών συγκρούσεων. Αφορά στην αναγνώριση ρόλων που παγιώθηκαν στην παιδική ηλικία, τη διαπραγμάτευση συγκρίσεων που δεν ειπώθηκαν ποτέ και την αποδόμηση αφηγήσεων τύπου «εσύ ήσουν πάντα ο…».

Με άλλα λόγια, αφορά σχέσεις που επηρεάζουν βαθιά την ταυτότητα και την ψυχική υγεία, ακριβώς επειδή συχνά μένουν εκτός συζήτησης.

Γιατί η θεραπεία μεταξύ αδελφών κερδίζει έδαφος σήμερα

Σε μια εποχή αυξημένων οικογενειακών αποξενώσεων, διαμορφώνεται διεθνώς ένα αντίρροπο ρεύμα. Όλο και περισσότεροι άνθρωποι συνειδητοποιούν ότι:

• η πλήρης διακοπή μπορεί να συντηρεί το τραύμα,
  
• η σχέση συνεχίζει να επηρεάζει, ακόμη κι όταν αποφεύγεται,
• όχι για να βελτιωθούν οι σχέσεις, αλλά για να γίνουν συνειδητές

Η θεραπεία μεταξύ αδελφών δεν υπόσχεται συμφιλίωση ούτε επιστροφή στην παιδική οικειότητα. Δεν αποσκοπεί στο να διορθώσει τη σχέση, αλλά στο να κατανοήσουν τα αδέρφια τι τη διαμόρφωσε. Πώς και γιατί δύο άνθρωποι μεγάλωσαν στο ίδιο σπίτι και βίωσαν διαφορετικές πραγματικότητες. Ενδεχομένως για να δοθεί η δυνατότητα να αποφασίσουν συνειδητά εάν και πώς θέλουν να υπάρχει σχέση στο μέλλον.

Όχι επειδή «είναι αδέλφια».
Αλλά επειδή είναι άνθρωποι που μοιράστηκαν την ίδια αρχή.