Κριτική: «Στον Κόσμο των Ζώων» θυμάσαι το «Γεια χαρά Κύριε Κάστορα, τί μασάς εκεί;»

Hoppers (στα ελληνικά «Στον Κόσμο των Ζώων»)

Η Μέιμπελ είναι ένα νεαρό κορίτσι που πιστεύει με απόλυτη βεβαιότητα ότι όλοι, άνθρωποι και ζώα, οφείλουν να είναι ίσοι πάνω σε αυτή τη γη. Η ταινία την παρακολουθεί στη μετάβασή της από την τρυφερή, ακατέργαστη παιδικότητα στην πρώιμη ενηλικίωση: στην εναρκτήρια σκηνή τη βλέπουμε ως ένα «δαγκανιάρικο» παιδί, γεμάτο ένστικτο και παρορμητισμό, ενώ η κύρια περιπέτειά της ξεκινά στα δεκαεννέα της χρόνια. Στον πυρήνα της αφήγησης δεν βρίσκεται απλώς η οικολογική ευαισθησία, αλλά η διαχείριση του θυμού ενός ιδεαλιστή που δεν έχει ακόμη μάθει να τον μετατρέπει σε δημιουργική δύναμη.

Συμβολικά, η πρώτη σκηνή λειτουργεί ως σαφής δήλωση προθέσεων: η μικρή σώζει τον Κάφκα, μια χελώνα εγκλωβισμένη σε βιτρίνα, μαζί με άλλα ζώα που φιλοξενούνται σε δημοτικό σχολείο. Ο συμβολισμός είναι διαφανής. Η ίδια νιώθει σαν τον Κάφκα: περιορισμένη σε ένα παράλογο και χαοτικό περιβάλλον, όπου η γραφειοκρατία και οι επιλογές του δημάρχου απειλούν να στερήσουν από εκείνη και τη γενιά της βασικά δικαιώματα ισότητας και πρόσβασης στη φύση. Η χελώνα δεν είναι απλώς ένα ζώο προς διάσωση· είναι αντανάκλαση μιας νεότητας που ασφυκτιά.

Ξεκινώντας τις σπουδές της στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, και κουβαλώντας ακόμη την απώλεια της γιαγιάς της, μια φιγούρα ηθικού προσανατολισμού, η Μέιμπελ έρχεται αντιμέτωπη με αλλεπάλληλες ματαιώσεις. Αποτυγχάνει ακαδημαϊκά, συγκρούεται με τον δήμαρχο που επιθυμεί να μετατρέψει την περιοχή τους σε μια ιδιότυπη «Καστοριά» (όπως αποδίδεται στα ελληνικά), αποκομμένη από τη φυσική της ταυτότητα, και αδυνατεί να διοχετεύσει δημιουργικά τον θυμό της. Ο ιδεαλισμός της, αντί να λειτουργεί ως γέφυρα διαλόγου, γίνεται όπλο σύγκρουσης.

Στην προσπάθειά της να αποτρέψει την αποδάσωση μιας μεγάλης έκτασης, με στόχο την ανέγερση ενός φιλόδοξου, εμπορικής εκμετάλλευσης έργου, μεταμορφώνεται σε μηχανικό κάστορα. Η επιλογή του ζώου δεν είναι τυχαία: ο κάστορας είναι αρχιτέκτονας της φύσης, δημιουργός δομών που υπηρετούν το οικοσύστημα. Ως κάστορας-ρομπότ, η Μέιμπελ αναλαμβάνει ρόλο σχεδόν «μεσία», μια ιδιότυπη εκδοχή της Ιωάννα της Λωραίνης σε περιβαλλοντικό πλαίσιο. Στρατολογεί ζώα, οργανώνει αντίσταση, επιχειρεί να σταθεί απέναντι στην ανθρώπινη απληστία. Ωστόσο, ένα ατύχημα με τη βασίλισσα-πεταλούδα διαταράσσει τις συμμαχίες και στρέφει τους συμμάχους της εναντίον της, αναδεικνύοντας το λεπτό όριο ανάμεσα στον ηγέτη και στον αυταρχικό καθοδηγητή.

Η νέα ταινία της PIXAR μοιάζει λιγότερο με οργανική συνέχεια του στούντιο που μας έχει συνηθίσει σε εσωτερικές διαδρομές συναισθημάτων και περισσότερο με διακειμενική σύνθεση επιρροών. Θυμίζει μια παράφραση του «SpongeBob SquarePants» (ακολουθεί αιτιολόγηση) τοποθετημένη σε περιβάλλον που παραπέμπει στο «Open Season» (στα ελληνικά είχε αποδοθεί ως «Ήρωες του Δάσους»), παρά μια πρωτότυπη εμβάθυνση στη θεματική της συναισθηματικής ενηλικίωσης.

Η κάμπια φέρει κάτι από τον Πλαγκτόν, ο κάστορας διαθέτει τη λειτουργικότητα και την αποφασιστικότητα της Σάντυ, ενώ πολλαπλές φιγούρες κινούνται μεταξύ της αφέλειας και της υπερκινητικότητας που θα ταίριαζαν σε έναν Πατρίκ ή έναν Μπομπ. Σε ορισμένες σκηνές, η υπερβολή αγγίζει τα όρια παρωδίας καταστροφικού θεάματος, σαν μια παιδική εκδοχή του Sharknado φιλτραρισμένη μέσα από την ποπ αισθητική του Turning Red (Πάντα στο Κόκκινο). Η ταινία αντλεί, συναρμολογεί και ανακυκλώνει στοιχεία, χωρίς πάντως να τα μετατρέπει πάντα σε ενιαία, αυθύπαρκτη πρόταση.

Τι απομένει, λοιπόν, από αυτή τη μέτρια αλλά αναμφίβολα χαριτωμένη ταινία κινουμένων σχεδίων; Πέρα από τις ευφάνταστες μεταμορφώσεις και τις οικολογικές αιχμές, μένει η βασική της ιδέα: ότι ένας οργισμένος ιδεαλιστής νέος, για να ακουστεί, νιώθει την ανάγκη να «γίνει το ζώο» που κρύβει μέσα του, να επιστρέψει, δηλαδή, στο ένστικτο, προκειμένου να υπερασπιστεί τη natura που απειλείται (ακόμα και εντός του).

Ωστόσο, η ουσιαστική αντιπαραβολή που διατρέχει την ταινία δεν είναι άνθρωπος εναντίον φύσης, αλλά θυμός εναντίον πραότητας. Η Μέιμπελ ξεκινά πιστεύοντας ότι η ένταση είναι συνώνυμη της αλήθειας. Σταδιακά, όμως, διαπιστώνει πως η ηθική ανωτερότητα δεν κατοχυρώνεται με κραυγές, ούτε η δικαιοσύνη επιβάλλεται με πείσμα. Η πραότητα, όχι ως παθητικότητα, αλλά ως συνειδητή αυτοσυγκράτηση, αναδεικνύεται σε ώριμη μορφή δύναμης.

Σε αυτό το επίπεδο, η ταινία αγγίζει κάτι ουσιαστικό: ο ακτιβισμός χωρίς ενσυναίσθηση κινδυνεύει να μετατραπεί σε νέο αυταρχισμό, ακόμη κι αν εκκινεί από τις πιο αγνές προθέσεις. Αν το «Στον Κόσμο των Ζώων» δεν ανακαλύπτει εκ νέου τον τροχό της animation μυθολογίας, τουλάχιστον υπενθυμίζει, με τρόπο απλό και προσβάσιμο, ότι η ενηλικίωση δεν είναι η απώλεια του θυμού, αλλά η εκλέπτυνσή του. Και σε μια εποχή όπου η οργή αποτελεί συχνά το κυρίαρχο δημόσιο συναίσθημα, αυτή η υπενθύμιση αποκτά ιδιαίτερη σημασία.