Γιατί μας καταβάλλει η συνεχής έκθεση σε κακές ειδήσεις

Η προδιάθεση του ανθρώπου να εστιάζει στον κίνδυνο, που κάποτε εξασφάλιζε την επιβίωσή του, σήμερα δοκιμάζεται από την αδιάκοπη ροή κακών ειδήσεων σε παγκόσμια κλίμακα. Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η απάντηση δεν είναι η αποχή από την ενημέρωση, αλλά η πιο συνειδητή και ισορροπημένη διαχείρισή της.

Όλο και περισσότεροι άνθρωποι αποφεύγουν πλέον να ελέγχουν το κινητό τους αμέσως μόλις ξυπνήσουν για να δουν τι συμβαίνει στον κόσμο. Όχι επειδή δεν συμβαίνει τίποτα, αλλά επειδή συμβαίνουν τα πάντα ταυτόχρονα. Πολλοί περιγράφουν αυτή την εμπειρία ως έναν συνεχή καταρράκτη αρνητικών ειδήσεων.

Η εμπειρία αυτή δεν είναι καθόλου μεμονωμένη. Σύμφωνα με την Έκθεση Ψηφιακών Ειδήσεων του 2025 του Ινστιτούτου Reuters, το 69% των Καναδών αποφεύγει να ενημερώνεται, τουλάχιστον περιστασιακά. Παγκοσμίως, το ποσοστό αυτό φτάνει το 40%, το υψηλότερο που έχει καταγραφεί ποτέ. Η αποφυγή είναι υψηλότερη στη Βουλγαρία (63%), την Τουρκία (61%), την Κροατία (61%) και την Ελλάδα (60%). Η χαμηλότερη είναι στις σκανδιναβικές χώρες, καθώς και στην Ταϊβάν (21%) και την Ιαπωνία (11%). Οι περισσότεροι αναφέρουν ότι οι ειδήσεις τους προκαλούν αρνητική διάθεση, αίσθημα υπερφόρτωσης και την αίσθηση ότι δεν έχουν τη δυνατότητα να επηρεάσουν τα γεγονότα.

Ο Άλι Τζασέμι, ερευνητής αναπτυξιακής ψυχολογίας, υποστηρίζει ότι η κόπωση από τις ειδήσεις δεν είναι τεμπελιά, αδυναμία ή μείωση του ενδιαφέροντος για τα κοινά. Είναι η προβλέψιμη αντίδραση ενός ανθρώπινου εγκεφάλου που έρχεται αντιμέτωπος με ένα περιβάλλον για το οποίο δεν έχει σχεδιαστεί.

Ο εγκέφαλος ως μηχανισμός ανίχνευσης απειλών

Πολύ πριν τα smartphones ή ακόμη και την τυπογραφία, η γνωστική μας αρχιτεκτονική διαμορφώθηκε γύρω από ένα βασικό πρόβλημα: την επιβίωση. Στο εξελικτικό μας παρελθόν, οι πρόγονοι που δεν έδιναν σημασία στους ήχους της φύσης είχαν μειωμένες πιθανότητες επιβίωσης έναντι όσων σταματούσαν για να ελέγξουν και να αφουγκραστούν.

Αυτό αποτελεί τη βάση της λεγόμενης «αρνητικής προκατάληψης» (negativity bias), ενός από τα πιο τεκμηριωμένα ευρήματα στη γνωστική επιστήμη. Ο ανθρώπινος νους τείνει να δίνει μεγαλύτερο βάρος στις αρνητικές πληροφορίες, να τις επεξεργάζεται ταχύτερα και να τις θυμάται περισσότερο.

Ένας πιθανός θηρευτής είχε μεγαλύτερη σημασία από ένα όμορφο ηλιοβασίλεμα. Το κόστος της παράβλεψης μιας απειλής ήταν ο θάνατος, ενώ το κόστος της υπερβολικής εγρήγορσης ήταν απλώς λίγα λεπτά άσκοπης προσοχής.

Το πρόβλημα είναι το εξής: ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν έχει αλλάξει από τότε. Είμαστε το ίδιο είδος που ήμασταν πριν από χιλιάδες χρόνια. Αυτό που έχει αλλάξει είναι το μέγεθος του κόσμου που ελέγξει για απειλές. Για το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας, οι απειλές ήταν τοπικές: μια γειτονική ομάδα, η ασθένεια ενός γνωστού. Οι πληροφορίες για μακρινά μέρη ήταν σπάνιες και συχνά άσχετες με την καθημερινή επιβίωση.

Σήμερα, το ίδιο νευρολογικό σύστημα καλείται να επεξεργάζεται ταυτόχρονα έναν πόλεμο σε μία περιοχή, μια οικονομική κρίση σε μια άλλη, μια κλιματική καταστροφή σε μια τρίτη και ένα βίαιο έγκλημα σε μια τέταρτη. Μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Nature Human Behaviour» ανέλυσε πάνω από 105.000 ειδησεογραφικούς τίτλους. Κάθε πρόσθετη αρνητική λέξη αύξανε σημαντικά την πιθανότητα να πατήσει κάποιος πάνω στην είδηση, ενώ οι θετικές λέξεις είχαν το αντίθετο αποτέλεσμα. Άλλες έρευνες δείχνουν ότι οι άνθρωποι παρουσιάζουν εντονότερες φυσιολογικές αντιδράσεις στα αρνητικά νέα σε σχέση με τα θετικά, πριν καν προλάβει ο νους να αξιολογήσει τη σημασία τους.

Ορισμένοι ερευνητές έχουν εισαγάγει τον όρο «Προβληματική Κατανάλωση Ειδήσεων» (Problematic News Consumption), που περιγράφει μια κατάσταση υπερβολικής ενασχόλησης με τις ειδήσεις η οποία οδηγεί σε ψυχολογική απορρύθμιση και δυσλειτουργία στην καθημερινότητα. Σε σχετική μελέτη, το 17% των Αμερικανών ενηλίκων πληρούσε τα κριτήρια σοβαρής μορφής του φαινομένου.

Το να αποστρέφουμε το βλέμμα μας δεν είναι λύση

Η αποφυγή των ειδήσεων δεν αποτελεί λύση. Η δημοκρατία προϋποθέτει ενημερωμένους πολίτες. Η απομάκρυνση από αξιόπιστες πληροφορίες μπορεί να επιδεινώσει το πρόβλημα, καθώς η παραπληροφόρηση παραμένει πανταχού παρούσα. Η λύση βρίσκεται στη διαχείριση της κατανάλωσης και των πηγών.

Ο περιορισμός της ενημέρωσης σε συγκεκριμένα χρονικά διαστήματα μειώνει το αίσθημα υπερφόρτωσης. Εξίσου σημαντική είναι η επιλογή των άρθρων. Ένα καλά τεκμηριωμένο άρθρο μεγάλης έκτασης είναι συχνά πιο χρήσιμο από αποσπασματικές και συναισθηματικά φορτισμένες αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα.

Επιπλέον, είναι σημαντική η διάκριση ανάμεσα στην πληροφορία και τη δράση. Το χάσμα μεταξύ του «γνωρίζω» και του «μπορώ να κάνω κάτι» αποτελεί βασικό παράγοντα ψυχολογικής επιβάρυνσης. Ο εντοπισμός έστω και μικρών πρακτικών ενεργειών μειώνει αυτή την ένταση.

Τέλος, χρειάζεται προσοχή στο λεγόμενο «rage bait»- περιεχόμενο σχεδιασμένο να προκαλεί οργή και να ενισχύει την εμπλοκή. Η αναγνώριση της πρόθεσης πίσω από τέτοιο περιεχόμενο δημιουργεί απαραίτητη ψυχολογική απόσταση.

Οι ειδήσεις δεν θα γίνουν λιγότερο «βαριές». Αλλά η σχέση μας με αυτά μπορεί να γίνει πιο συνειδητή. Ο εγκέφαλός μας δεν έχει εξελιχθεί για να επεξεργάζεται αδιάκοπα πληροφορίες από ολόκληρο τον πλανήτη, ωστόσο διαθέτει την ικανότητα να προσαρμόζεται στις νέες συνθήκες που διαμορφώνονται.

Πηγή: Science Daily