Η κλινική ψυχολόγος και συγγραφέας, Μαντλίν Λεβίν, στο Press Talk: «Μεγαλώνουμε παιδιά που φοβούνται να πέσουν»

Η Μαντλίν Λεβίν (Madeline Levine), μία από τις πιο επιδραστικές φωνές διεθνώς γύρω από την ψυχική υγεία παιδιών και εφήβων, προειδοποιεί ότι η σύγχρονη κουλτούρα της επίδοσης και της υπερπροστασίας δημιουργεί παιδιά «ανίκανα να διαχειριστούν την αποτυχία».

Σε μια εκ βαθέων συζήτηση στο Press Talk με τον Απόστολο Μαγγηριάδη, η γνωστή παιδοψυχολόγος μιλά για την επιδημία άγχους στους νέους, την τοξικότητα των social media, τους γονείς που σπεύδουν να «σώσουν» τα παιδιά τους από κάθε δυσκολία και την ανάγκη να ξαναμάθουμε την αξία των ορίων, της ανθεκτικότητας και του νοήματος. «Μόνο όταν σκοντάφτεις, μαθαίνεις ότι μπορείς να τα καταφέρεις», λέει χαρακτηριστικά. Στην Αθήνα βρέθηκε έπειτα από πρόσκληση του μη κερδοσκοπικού σωματείου ΔΕΣΜΟΣ και μίλησε για τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν σήμερα παιδιά, έφηβοι και οικογένειες.

Επί χρόνια εργάστηκες κοντά σε παιδιά. Πότε συνειδητοποίησες πρώτη φορά ότι η προνομιούχα ζωή δεν προστατεύει κατ’ ανάγκη τα παιδιά από συναισθηματική άποψη;

Έζησα στην Κομητεία Μαρίν, στην Καλιφόρνια. Είναι μια εύπορη περιοχή, αλλά όχι πλούσια. Έβλεπα διαρκώς παιδιά που θα έπρεπε να τα είχαν πάει καλά. Προέρχονταν από μορφωμένες οικογένειες, με οικονομική άνεση, κι όμως δεν τα πήγαιναν καλά. Έγραψα το πρώτο μου βιβλίο, “Το τίμημα της αφθονίας”, όταν ήρθε σε εμένα μια κοπέλα από “καλή οικογένεια”, όπως λέμε, και στο χέρι της είχε χαράξει τη λέξη “κενή”. Αυτό έγινε πριν από 20 χρόνια περίπου και μου προκάλεσε έκπληξη. Παιδιά προνομιούχα, που έπρεπε να τα πηγαίνουν καλά, δεν τα πήγαιναν. Αυτό πραγματευόταν εκείνο το βιβλίο. Ήταν τότε που ξεκίνησα να καταλαβαίνω ότι υπήρχε μια ομάδα παιδιών σε κίνδυνο, παιδιά που δεν τα θεωρούσαμε ποτέ ομάδα κινδύνου και που προέρχονταν από οικονομικά σταθερά περιβάλλοντα.

Υπάρχει κάποιος κοινός παρονομαστής σε σχέση με αυτά τα παιδιά; Κάτι που να μην πήγαινε καλά στις οικογένειές τους;

Βασικά, προέρχονταν από πολυάσχολες οικογένειες που παρείχαν πολλές ευκαιρίες. Νομίζω πως τα παιδιά αυτά ήταν “στερημένα” από προκλήσεις στη ζωή τους. Τα πάντα τούς δίνονταν έτοιμα. Οι γονείς έσπευδαν να διορθώσουν τα προβλήματα. Συγκεκριμένα, είχαμε ένα παράδειγμα από το επιφανές ιδιωτικό σχολείο μας. Τα παιδιά αντέγραψαν στις εξετάσεις SAT, τις εξετάσεις για την εισαγωγή σε Πανεπιστήμια. Οι γονείς προσέλαβαν δικηγόρους και τα παιδιά τη γλίτωσαν. Αυτό ήταν ένα τρανταχτό παράδειγμα όσον αφορά τα μέσα που χρησιμοποιούνται για την προστασία των παιδιών, υποτίθεται. Εν τέλει, όμως, τα παιδιά στερούνται της ευκαιρίας να αντιμετωπίζουν συνέπειες και να νιώσουν ότι είναι ικανά να διαχειριστούν προκλήσεις. Όλοι αντιμετωπίζουμε προκλήσεις. Ζω αρκετά χρόνια ώστε να ξέρω ότι μπορεί να πάρεις διαζύγιο, να έχεις οικονομικά προβλήματα, κάποιος θα αρρωστήσει ή θα πεθάνει και θα πρέπει να το διαχειριστείς. Αυτό που ακινητοποιεί αυτά τα παιδιά γίνεται συχνά με τις καλύτερες των προθέσεων. Οι γονείς σπεύδουν πολύ γρήγορα. Το αποκαλώ αυτό “συσσωρευμένη ανικανότητα”. Είναι όταν τα παιδιά στερούνται της ευκαιρίας, λίγο-λίγο, να μάθουν ότι μπορούν να διαχειριστούν μια πρόκληση.

Οι γονείς πιστεύουν ότι βοηθούν τα παιδιά τους με το να τα ωθούν προς την αριστεία. Πότε η στήριξη γίνεται πίεση;

Μιλήσαμε μεταξύ μας νωρίτερα για μια περίπτωση…Έγινε μια αυτοκτονία. Δεν φταίει μόνο η πίεση. Η πίεση από μόνη της δεν είναι ό,τι καλύτερο για παιδιά που είναι ψυχικά υγιή και νιώθουν μέσα τους ότι μπορούν να τα καταφέρουν. Όπως προείπα, όμως, πολλά παιδιά δεν είναι έτσι. Για αυτά, η πίεση γίνεται αβάσταχτη. Έτσι, ένας χαμηλός βαθμός, αντί να είναι απλώς μια απογοήτευση, γίνεται καταστροφή. Όταν εργαζόμουν στο Στάνφορντ, είχαν γίνει εννέα διαδοχικές αυτοκτονίες, στην περιοχή. Και όλες συνδέονταν κάπως με την πίεση. Είναι όμως λάθος να λέμε ότι φταίει μόνο η πίεση. Αυτό που φταίει είναι που λείπει το υπόβαθρο κι αυτό κάνει τα παιδιά να νιώθουν ότι δεν μπορούν να αντεπεξέλθουν, όταν βρίσκονται αντιμέτωπα με μια πρόκληση.

Ποιος είναι, λοιπόν, ο γενικός κανόνας εδώ; Ποιος είναι ο σωστός τρόπος; Παρακολουθούν γονείς, που θα ήθελαν να μάθουν τον σωστό τρόπο.

Πρέπει εδώ να αναφέρω ότι κάθε παιδί είναι διαφορετικό, το ίδιο και κάθε οικογένεια. Έτσι, δεν μπορεί να υπάρξει γενικός κανόνας, από στατιστική άποψη. Κατ’ αρχάς, είναι σημαντικό να είσαι καλά ο ίδιος. Μιλάμε για υψηλά ποσοστά άγχους και κατάθλιψης στα παιδιά, εξίσου υψηλά είναι όμως και στους γονείς. Υπάρχει ισχυρή γενετική και περιβαλλοντική συσχέτιση στην ψυχική υγεία γονέα και παιδιού. Πρέπει να είσαι καλά ο ίδιος, αυτός είναι ο πρώτος κανόνας. Ο δεύτερος κανόνας είναι να κατανοήσει κανείς ότι αυτό που χρειάζονται τα παιδιά είναι ένα εσωτερικό αίσθημα ικανοτήτων, ταυτότητας και ευεξίας, να νιώθουν ότι ανθίζουν, αντί να νιώθουν ότι πρέπει να είναι επιτυχημένα. Όταν μπαίνει το παιδί σου στο σπίτι, αντί να το ρωτήσεις, “Τι βαθμό πήρες σήμερα;”, το ρωτάς, “Πώς πήγε; Πώς είσαι; Τι έμαθες;” Δεν έχει σημασία αν το παιδί πήρε Α ή Γ. Το σημαντικό είναι να αναπτύξει το παιδί έναν εσωτερικό εαυτό που να μπορεί να αξιολογεί και όχι απλά ο κόσμος να αξιολογεί διαρκώς το ίδιο.

Γελάω, γιατί ρώτησα την τετράχρονη κόρη μου που πάει Νηπιαγωγείο, “Τι μάθατε σήμερα;” και δεν μου απάντησε. Υποθέτω ότι δεν ήθελε να μου πει, αλλά αυτός είναι ο σωστός τρόπος, έτσι δεν είναι;

Είναι ο σωστός τρόπος. Δείχνεις ότι σε ενδιαφέρει να μάθεις τι συμβαίνει στη ζωή τους, χωρίς να επιβάλλεις τις δικές σου επιθυμίες και χωρίς να κάνεις προβολή των δικών σου αποτυχιών στα παιδιά. Και οι προσδοκίες μας πρέπει να συνάδουν με το αναπτυξιακό στάδιο των παιδιών. Το τετράχρονο εγγόνι μου δεν μου λέει ποτέ τι συμβαίνει, επειδή τα τετράχρονα δεν μπορούν να το κάνουν αυτό. Είναι αναπτυξιακό το θέμα. Επίσης πρέπει να κατανοήσουμε ότι τα παιδιά αλλάζουν ριζικά, αποτυγχάνουν, βελτιώνονται και πάλι αποτυγχάνουν. Παρά το γεγονός ότι η τετράχρονη κόρη σου δεν λέει τίποτα, εσύ συνέχισε να ρωτάς.

Ευχαριστώ για τη συμβουλή. Κάνεις συχνά λόγο για μια επιδημία άγχους στα νεαρά παιδιά. Από πού πηγάζει το άγχος σήμερα; Πηγάζει από τους γονείς ή από το γενικότερο πνεύμα των καιρών; Από την κατάσταση με τα σόσιαλ μίντια;

Θεωρώ πως τα σόσιαλ μίντια είναι απίστευτα τοξικά. Έχουμε πλέον επαρκή δεδομένα σχετικά με τα σόσιαλ μίντια που δείχνουν πώς έχουν συμβάλει στην αύξηση του άγχους, της κατάθλιψης, της σωματικής δυσμορφίας, της ανορεξίας, όπως και των αυτοκτονιών. Αυτό που με εκπλήσσει είναι πως οι γονείς νιώθουν ότι δεν μπορούν να κάνουν τίποτα. Λέει κάποιος στο παιδί του, “Περνάς υπερβολικό χρόνο στα σόσιαλ μίντια”, στα οποία κυριαρχεί η σύγκριση, η οποία δεν είναι καν αληθινή. Είναι κατασκευασμένη σύγκριση. Και το παιδί απαντά, “Δεν μπορώ να βγω και να είμαι ο μόνος που θα το κάνει”. Δεν αφήνουμε δωδεκάχρονα παιδιά να πίνουν. Δεν αφήνουμε εννιάχρονα παιδιά να οδηγούν. Κατανοούμε πόσο απίστευτα τοξικά είναι τα σόσιαλ μίντια, γι’ αυτό και δεν καταλαβαίνω γιατί οι γονείς δεν είναι διατεθειμένοι να πουν, “Θα έχεις χρονικό περιορισμό”. Ξέρω πως η Ελλάδα ψήφισε νόμο σχετικά. Η κυβέρνηση ανακοίνωσε πως θα απαγορεύσει την πρόσβαση στα σόσιαλ μίντια σε παιδιά κάτω των 15 ετών. Αυτό εφαρμόστηκε ήδη στην Αυστραλία, στη Νέα Ζηλανδία. Τα αποτελέσματα είναι αμφιλεγόμενα για δύο λόγους. Πρώτον, τα παιδιά βρίσκουν τρόπο να ξεφεύγουν από τις οριοθετήσεις. Και δεύτερον, αυτό που πρέπει να αλλάξει είναι η κουλτούρα, όπως έγινε με το τσιγάρο. Άλλαξε ολόκληρη η κουλτούρα γύρω από το κάπνισμα. Δεν αρκεί να το επιβάλουμε στα παιδιά. Πρέπει να αλλάξει η δημόσια υγεία, ο τρόπος ανατροφής και τα σχολεία. Μακάρι όμως να το εφάρμοζε και η χώρα μου, είναι ένα εξαιρετικό πρώτο βήμα.

Τα παιδιά είναι λιγότερο ανθεκτικά σήμερα ή μήπως οι ενήλικες είναι λιγότερο ανεκτικοί απέναντι στα παιδιά που δυσκολεύονται;

Τα παιδιά είναι σίγουρα λιγότερο ανθεκτικά. Όταν ήμουν στην εκπαίδευση, τον προηγούμενο αιώνα, ήσουν παιδί, μετά ήσουν έφηβος, μετά σπούδαζες και μετά ήσουν ενήλικας. Τώρα έχουμε τη θεωρία της αναδυόμενης ενηλικίωσης. Τα παιδιά σήμερα, από τα 18 ως τα 30 τους σχεδόν, δεν αναμένεται να αναλάβουν τις ευθύνες της ενήλικης ζωής.

Αυτό ισχύει. Εξαιτίας οικονομικών δυσκολιών, όμως. Δεν γίνεται να ζει κανείς μια φυσιολογική ζωή από τα 18 ως τα 30, αν δεν έχει σοβαρή οικονομική υποστήριξη.

Αυτό είναι αλήθεια. Αυτό είναι η διχοτόμηση πλούτου στις Ηνωμένες Πολιτείες. Συμβαίνει κι εδώ, υποθέτω. Αυτό είναι πραγματικά ένα σοβαρό ζήτημα και ένας καλός λόγος για να προωθούμε την ανθεκτικότητα. Και πώς προωθείς την ανθεκτικότητα; Επιτρέπεις στα παιδιά να διαχειρίζονται μικρές προκλήσεις. Χθες έλεγα πως αν το παιδί σου είναι ενός έτους και κάνει τα πρώτα του βήματα και πέφτει, του λες, “Έλα, σήκω. Τα πας πολύ καλά”. Κατανοείς πως για να περπατήσεις, πρέπει να πέσεις. Όμως οι γονείς, και ιδίως οι εύποροι γονείς, φροντίζουν υπερβολικά να μη σκοντάφτουν τα παιδιά τους. Όμως μόνο όταν σκοντάφτεις, μαθαίνεις να γίνεσαι ανθεκτικός. Έτσι θα νιώθεις μετά ότι μπορείς να τα καταφέρεις.

Στη χώρα μας έχουμε παράδοση στις υπερπροστατευτικές οικογένειες. Είναι παγκόσμιο φαινόμενο αυτό ή συνδέεται με την κουλτούρα;

Ενδιαφέρουσα ερώτηση. Μάλιστα, μία από τις ερωτήσεις που μου τέθηκαν χτες ήταν αν είναι καλό να προσανατολίζεται μια κουλτούρα στην οικογένεια. Στις ΗΠΑ το σημαντικό είναι η αυτονομία. Σπρώχνεις το παιδί να βγει στον κόσμο. Το παιδί δεν μπαίνει απευθείας στην οικογενειακή επιχείρηση. Περιμένουν από αυτό να κάνει κάτι έξω στον κόσμο. Δίνουν μεγάλη αξία στην αυτονομία. Στο τέλος, με ρώτησαν πού θεωρώ εγώ ότι πέτυχα με τα τρία παιδιά μου. Ένα από τα πράγματα στα οποία θεωρώ πως πέτυχα είναι το γεγονός πως επέλεξαν να ζήσουν κοντά μου. Εργάζονται, έχουν παντρευτεί, έχουν παιδιά, αλλά επέλεξαν να ζουν κοντά. Υπάρχουν πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα στο να μένεις κοντά στην οικογένεια ή στο να φεύγεις. Το ζητούμενο, νομίζω, είναι η ισορροπία. Αν το έκανε κάποιος τέλεια, θα κρατούσε τα παιδιά του κοντά, θα τα έστελνε έξω στον κόσμο για λίγο και μετά εκείνα θα έρχονταν πάλι κοντά.

Αν μπορούσες να αλλάξεις μία παγκόσμια τάση ανατροφής σήμερα, ποια θα ήταν αυτή;

Μία παγκόσμια τάση…Εξαιρετική ερώτηση. Η κατάσταση είναι διαφορετική για όσους διαθέτουν πολλούς πόρους. Θα έλεγα, να επιτρέπουν στα παιδιά να σκοντάφτουν και να κάνουν λάθη. Ας μην ανησυχούν τόσο. Είναι σαν να τους περνούν το άγχος τους. “Είσαι καλά;” Το παιδί πέφτει με το ποδήλατο.” Είσαι καλά;” Μια χαρά είναι. Τα παιδιά πέφτουν με τα ποδήλατα. Όσον αφορά, λοιπόν, τους εύπορους γονείς, θα έλεγα να αφήνουν τα παιδιά τους να σκοντάφτουν ή να πέφτουν, χωρίς να το κάνουν θέμα. Να παραμένουν ψύχραιμοι. Για τον κόσμο γενικότερα…Θα ακουστεί γλυκανάλατο, όμως νομίζω πως έχει εκλείψει η καλοσύνη. Σίγουρα έχει εκλείψει στη χώρα μου και αυτό είναι τρομακτικό. Πρέπει να προβάλλουμε την καλοσύνη. Εγώ συνήθιζα να παίρνω τα παιδιά μου μαζί μου στο συσσίτιο. Κάτι για να τους δείξουμε ότι υπάρχει κόσμος και έξω από αυτά. Διότι αυτό που λείπει σε πολλά παιδιά είναι η αίσθηση του νοήματος. Αν νομίζουν ότι όλος ο κόσμος περιστρέφεται γύρω από αυτά, γύρω από τους βαθμούς τους, τις σχολές και τις δουλειές τους, θα σου πω ποιο είναι το αποτέλεσμα. Φτάνουν στην ηλικία σου, που δεν είναι πια παιδιά, και παθαίνουν κατάθλιψη, επειδή δεν έχουν μια αίσθηση νοήματος πέραν του εαυτού τους.

Και τι γίνεται με τα όρια; Αναφέρθηκες στην καλοσύνη. Μεγαλώνεις ένα παιδί που φτάνει στην εφηβική ηλικία. Οι έφηβοι παρουσιάζουν εκρήξεις, επιδεικνύουν οργή και άλλα έντονα συναισθήματα. Πώς θέτεις όρια;

Αυτή είναι η μεγαλύτερη παράμετρος σε αυτή τη μελέτη, είναι η πιο σημαντική πτυχή της γονεϊκότητας. Πρέπει να αγαπάς το παιδί σου και ταυτόχρονα να θέτεις όρια και να το αφήνεις να υφίσταται συνέπειες. Αν βρεις την τομή, θα έχεις ένα υγιές παιδί, σε γενικές γραμμές. Σε πολλές οικογένειες υπάρχει πολλή αγάπη, αλλά καθόλου όρια. Και ξέρουμε τι κινδύνους διατρέχουν αυτά τα παιδιά, όπως τον κίνδυνο κατάχρησης ουσιών, επειδή κανείς ποτέ δεν τους έθεσε όρια. Επομένως, το ιδανικό στην ανατροφή είναι να θέτεις όρια, δείχνοντας ταυτόχρονα αγάπη και στήριξη. Δεν γίνεται το ένα χωρίς το άλλο.

Αν μας παρακολουθεί απόψε ένας δεκαπεντάχρονος έφηβος που νιώθει άγχος, πίεση ή ότι δεν είναι αρκετός, τι θα του έλεγες;

Αν νιώθει άγχος…Θα του έλεγα πως είναι αρκετός. Τα παιδιά και οι γονείς πρέπει να μπορούν να διακρίνουν αν πρόκειται για εφηβικό άγχος ή για προβληματική κατάσταση. Κοιτάς, λοιπόν, αν το παιδί σου έχει φίλους ή όχι, κοιτάς αν ο δάσκαλός του ανησυχεί, κοιτάς αν υπάρχει συμμετοχή και σύνδεση. Αν μιλώντας στον έφηβο, καταλάβεις ότι δεν συντρέχουν τα παραπάνω, πιθανότατα δεν χρειάζεστε ψυχολόγο ή ψυχίατρο. Αν νιώσεις ότι για το παιδί η ζωή δεν έχει νόημα ή ότι έχει χάσει τις ελπίδες του, πολύ σημαντικό, τότε πρέπει να μιλήσεις σε κάποιον. Δεν χρειάζεται να είναι ψυχολόγος. Μπορεί να είναι κάποιος φίλος, κάποιος δάσκαλος, κάποιος προπονητής. Αν το παιδί δεν βρίσκει πουθενά κανένα νόημα, αυτό είναι μια ηχηρή προειδοποίηση ότι εδώ πρέπει να γίνει δουλειά.

Πιστεύεις ότι οι άνθρωποι ήταν πιο ευτυχισμένοι 30-40 χρόνια πριν;

Πριν από 30-40 χρόνια…Τις δεκαετίες του ’80 και του ’90; Τότε που μεγάλωνα κι εγώ τα παιδιά μου. Εξαιρετική ερώτηση και τώρα που το σκέφτομαι, πιστεύω πως η ζωή ήταν πιο απλή. Συνέβαιναν και πάλι άσχημα πράγματα. Ας μη ρομαντικοποιούμε καμία ιστορική περίοδο. Η ζωή όμως ήταν πιο απλή. Δεν μπορώ να μιλήσω για την Ελλάδα, αφού δεν ζω εδώ και δεν έχω μεγαλώσει παιδιά εδώ, στις ΗΠΑ πάντως. Αυτή η κακία, η οργή, οι προσβλητικές συμπεριφορές, αυτή η ασχημοσύνη, δεν υπήρχαν πριν από 30 χρόνια σε τέτοιον βαθμό. Και καταστρέφουν τον κοινωνικό μας ιστό.

Αυτό που εννοώ με την ερώτησή μου είναι αν είναι η τεχνολογία κάνει τελικά τη ζωή μας πιο εύκολη ή μήπως την καθιστά τόσο αγχωτική, ώστε να μη γινόμαστε ανθεκτικοί και να μην αντέχουμε πια τη ζωή μας.

Θεωρώ πως η ουσία της τεχνολογίας είναι πολύ πιο προχωρημένη από τις γνώσεις μας σε σχέση με τον τρόπο χρήσης της. Με ρωτούν για την Τεχνητή Νοημοσύνη. Δεν γνωρίζουμε τίποτα για την ΤΝ, ούτε καν εκείνοι που την αναπτύσσουν δεν γνωρίζουν. Σίγουρα θα χαθούν θέσεις εργασίας. Υπάρχει όμως κάτι πολύ τρομακτικό στην ΤΝ. Δεν έχει να κάνει με τις γνώσεις που μου δίνει…Χρησιμοποιώ ΤΝ, μου αρέσουν οι γνώσεις, μετά όμως αρχίζει να μου μιλά και να μου λέει πόσο έξυπνη είμαι, πόσο καλή και ταλαντούχα είμαι. Κι αυτό γίνεται εξαιρετικά θελκτικό. Στον οργανισμό όπου εργάζομαι, δύο γυναίκες διέλυσαν τον γάμο τους για χάρη των τσάτμποτ τους. Αποπλανήθηκαν από κάποιον που δεν είναι καν άνθρωπος. Δεν σε ξέρει, σου λέει μόνο πόσο καταπληκτική είσαι. Δεν γνωρίζουμε πώς να τα διαχειριζόμαστε αυτά. Όταν πρωτοξεκίνησα αυτή την έρευνα, πήγα στην Google και μίλησα με τον υπεύθυνο για τις πλατφόρμες. Ήμουν πολύ αναστατωμένη, έβλεπα πολλά παιδιά που κόβονταν, είχε γίνει σύνηθες. Και του είπα, “Χρησιμοποιώ το Google όλη την ώρα για την έρευνά μου, αλλά μαθαίνει στα παιδιά πώς να κόβονται, κυριολεκτικά”. Του είπα να μου μιλήσει γι’ αυτό. Απάντησε πως δεν ήταν υπεύθυνος, να πήγαινα στο Τμήμα Δεοντολογίας. Μέχρι τη στιγμή που όλοι θα νιώθουν υπεύθυνοι για τις συνέπειες, η τεχνολογία θα είναι πολύ πιο μπροστά από την ηθική εξέλιξη και τον ορθό τρόπο χρήσης της. Θεωρώ πως κάνει τα πράγματα πολύ πιο δύσκολα για τον κόσμο.

Πιστεύεις πως υπάρχει μια επιδημία ψυχολόγων και προσφυγής των ατόμων στους ψυχολόγους, προκειμένου να βρουν το φως στο τέρμα του τούνελ της ζωής τους;

Ενδιαφέρουσα ερώτηση. Αν καταφεύγουν περισσότεροι στην ψυχολογία; Και αν αυτό βοηθά πραγματικά. Θεωρώ πως υπάρχει μια τάση να παθολογοποιούμε φυσιολογικά πράγματα .”Το δεκαπεντάχρονο παιδί μου δεν θέλει να μου μιλά”. Κανένας δεκαπεντάχρονος δεν θέλει. Δεν χρειάζεται να μιλήσει ο γονιός σε κάποιον γι’ αυτό. Πολύ συχνά παθολογοποιούμε φυσιολογικές συμπεριφορές. Αυτό που φοβάμαι στο επάγγελμά μου εγώ είναι το γεγονός ότι ο κόσμος καταφεύγει στην τεχνολογία αντί σε ψυχολόγους. Σε έναν βαθμό αυτό βοηθά, διότι οι άνθρωποι που νιώθουν την ανάγκη να μιλήσουν για τα ψυχολογικά τους προβλήματα είναι πολύ περισσότεροι από τα άτομα που είναι εκπαιδευμένα γι’ αυτό. Υπάρχουν τομείς στους οποίους μπορείς να εξελιχθείς καλά και τομείς στους οποίους δεν μπορείς. Αυτό ελπίζουμε πως θα συνεχιστεί. Επίσης, είναι ακριβή η επίσκεψη σε ψυχολόγο. Επομένως, αυτή η διχοτόμηση του πλούτου σημαίνει πως κάποιοι έχουν πρόσβαση σε ό,τι καλύτερο έχει να προσφέρει η ψυχική υγεία και κάποιοι πουθενά.