Προειδοποιήσεις του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου για το νέο ΠΔΠ

Το Λουξεμβούργο στέλνει έγκαιρα σήμα προς τους νομοθέτες των Βρυξελλών ενόψει της δύσκολης διαπραγμάτευσης για το επόμενο επταετές δημοσιονομικό πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την περίοδο 2028-2034.  

Στη γνώμη 03/2026, που εκδόθηκε κατόπιν αιτήματος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο αξιολογεί την πρόταση κανονισμού της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το νέο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο, επικεντρώνοντας όχι στο ύψος, αλλά στη διάρθρωση, στη διαφάνεια και στην ανθεκτικότητα του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού.

Ανταπόκριση – Βρυξέλλες

Ενισχυμένο το «φαίνεσθαι» του πακέτου, οριακή η αύξηση στον πυρήνα των δαπανών

Σύμφωνα με την ανάλυση του Ελεγκτικού Συνεδρίου, η πρόταση της Επιτροπής ανεβάζει το ανώτατο όριο δεσμεύσεων του ΠΔΠ στα 2 τρισεκατομμύρια ευρώ σε τρέχουσες τιμές (1,8 τρισεκατομμύρια σε τιμές 2025), έναντι περίπου 1,2 τρισεκατομμυρίων ευρώ την περίοδο 2021-2027, αύξηση 59% σε τρέχουσες και 39% σε σταθερές τιμές.

Ως ποσοστό του ακαθάριστου εθνικού εισοδήματος της ΕΕ, η οροφή του προϋπολογισμού ανεβαίνει από το 1,13% στο 1,26%. Ωστόσο, εάν αφαιρεθούν τα κονδύλια που δεσμεύονται για την αποπληρωμή των δανείων του μέσου «Next Generation EU», η εικόνα είναι πολύ πιο μετρημένη: το συνολικό επίπεδο χρηματοδότησης αυξάνεται μόλις κατά 11% σε τρέχουσες τιμές ή μειώνεται κατά 5% σε τιμές 2025 σε σύγκριση με τον συνδυασμό του σημερινού ΠΔΠ και των επιχορηγήσεων του Ταμείου Ανάκαμψης. Σε όρους ποσοστού του ΑΕΕ της ΕΕ (χωρίς την αποπληρωμή του «Next Generation EU»), η διαφορά είναι οριακή, από 1,13% σε 1,15%.

Αυτή η διττή εικόνα –εντυπωσιακή αύξηση στο συνολικό φαίνεσθαι, περιορισμένες καθαρές νέες δαπάνες– βρίσκεται στο επίκεντρο των παρατηρήσεων των ελεγκτών, οι οποίοι τονίζουν ότι η συζήτηση για το μέγεθος του προϋπολογισμού δεν μπορεί να αποσπαστεί από το ερώτημα του πώς κατανέμονται και με ποια ευελιξία χρησιμοποιούνται οι πόροι.

Λιγότεροι τίτλοι, λιγότερα προγράμματα, αλλά… με αστερίσκους

Κεντρικό στοιχείο της μεταρρύθμισης είναι η απλοποίηση της αρχιτεκτονικής του ΠΔΠ.  Η Επιτροπή προτείνει τη μείωση των θεματικών κεφαλαίων από επτά σε τέσσερα και τον περιορισμό των προγραμμάτων από 52 σε 16, με στόχο ένα πιο ευανάγνωστο και διαχειρίσιμο πλαίσιο για τα θεσμικά όργανα και τους τελικούς δικαιούχους.  

Το ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο αναγνωρίζει ότι λιγότερα προγράμματα μπορεί να σημαίνουν λιγότερα διαφορετικά «βιβλία κανόνων» για τους δικαιούχους, άρα και πραγματική απλοποίηση.  Προειδοποιεί όμως ότι το πραγματικό αποτέλεσμα θα κριθεί από το πώς θα διαμορφωθούν στην πράξη οι εφαρμοστικοί κανόνες και οι ρυθμίσεις ελέγχου.

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στη μετατόπιση του βάρους από τη λεγόμενη επιμερισμένη διαχείριση (αντικείμενο παραδοσιακά της πολιτικής συνοχής και της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής) προς τα εργαλεία άμεσης και έμμεσης διαχείρισης από την Επιτροπή.  

Σύμφωνα με τους ελεγκτές, το μερίδιο του προϋπολογισμού που εκτελείται υπό επιμερισμένη διαχείριση πέφτει από περίπου 66% σήμερα σε 46% στην προτεινόμενη διάρθρωση, με τα υπόλοιπα να διοχετεύονται κυρίως σε προγράμματα υπό τον νέο τίτλο «Ανταγωνιστικότητα, ευημερία και ασφάλεια».  Αυτό, όπως σημειώνεται, αυξάνει σημαντικά την επιχειρησιακή ευθύνη της Επιτροπής, η οποία θα πρέπει να εξασφαλίσει επαρκή διοικητική ικανότητα, ελέγχους, παρακολούθηση και επαλήθευση επιδόσεων σε ένα πολύ διευρυμένο χαρτοφυλάκιο προγραμμάτων, χωρίς να μειωθεί η ένταση των ελέγχων.

Πίεση στις εθνικές και περιφερειακές επενδύσεις

Ένα από τα πλέον ευαίσθητα σημεία για τα κράτη μέλη αφορά το προφίλ των ετήσιων οροφών δεσμεύσεων για τα εθνικά και περιφερειακά «σχέδια εταιρικής σχέσης» που εντάσσονται στο νέο πρώτο κεφάλαιο του ΠΔΠ.  

Οι ελεγκτές επισημαίνουν ότι η κατανομή των οροφών δείχνει πτωτική πορεία για αυτά τα σχέδια, χωρίς να λαμβάνει υπόψη ότι τουλάχιστον 80% της προβλεπόμενης «ευέλικτης» δεξαμενής πόρων (25% του συνολικού κονδυλίου των περίπου 865 δισεκατομμυρίων ευρώ) θα είναι διαθέσιμο μόνο μετά την ενδιάμεση επανεξέταση του 2031.  Αυτό, προειδοποιούν, μειώνει την προβλεψιμότητα για τους δικαιούχους, δυσκολεύει τον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, μπορεί να καθυστερήσει την υλοποίηση και να πλήξει την απορρόφηση.

Στο ίδιο πλαίσιο, το Ελεγκτικό Συνέδριο αναφέρεται στην πρόταση της Επιτροπής (στο πλαίσιο της συμφωνίας ΕΕ–Mercosur) να επιτραπεί στα κράτη μέλη, από το 2028, να αντλήσουν έως τα δύο τρίτα του ποσού που κανονικά θα ήταν διαθέσιμο κατά την ενδιάμεση επανεξέταση (περίπου 45 δισεκατομμύρια ευρώ), ώστε να στηριχθούν οι αγρότες και οι αγροτικές περιοχές ήδη από την αρχή της περιόδου.  

Αλλά, η προ-χρησιμοποίηση αυτής της ευελιξίας πριν ακόμη συμφωνηθεί οριστικά το ΠΔΠ, υπογραμμίζουν οι ελεγκτές, υπονομεύει ακριβώς τον ρόλο της ευελιξίας ως «μαξιλαριού» για μελλοντικές προκλήσεις.

«Οροφές»,  μεταφορές και κίνδυνος «τρέξτε να προλάβουμε»

Σε σύγκριση με τον ισχύοντα κανονισμό του ΠΔΠ, η πρόταση για το 2028-2034 δεν επαναλαμβάνει τη διάταξη που επέτρεπε την προσαρμογή των οροφών σε περίπτωση νέων προγραμμάτων υπό επιμερισμένη διαχείριση, με μεταφορά αχρησιμοποίητων πιστώσεων στις επόμενες χρονιές.  

Το Ελεγκτικό Συνέδριο σημειώνει πως η απουσία αυτής της ρήτρας περιορίζει τις δυνατότητες μεταφοράς δεσμεύσεων, κάτι που μπορεί αφενός να ενθαρρύνει τα κράτη μέλη να επιταχύνουν την υλοποίηση ώστε να αποφύγουν αποδεσμεύσεις, αφετέρου όμως αυξάνει τον κίνδυνο βεβιασμένων ή αναποτελεσματικών δαπανών λόγω πίεσης στην απορρόφηση.

Για τον ίδιο λόγο, οι ελεγκτές προτείνουν να ενσωματωθούν ξανά στο νέο κανονισμό δύο βασικοί κανόνες του σημερινού ΠΔΠ. Πρώτον, η υποχρέωση να εξετάζεται η δυνατότητα ανακατανομής υποχρησιμοποιούμενων κονδυλίων εντός του ίδιου κεφαλαίου πριν από οποιαδήποτε αναθεώρηση, και δεύτερον, η αρχή ότι κάθε αύξηση οροφής σε ένα κεφάλαιο πρέπει να αντισταθμίζεται από αντίστοιχη μείωση σε κάποιο άλλο.  

Κατά το Ελεγκτικό Συνέδριο, οι διατάξεις αυτές συνέβαλαν στη δημοσιονομική πειθαρχία και στην αποδοτικότερη χρήση των πόρων και δεν θα έπρεπε να εγκαταλειφθούν.

Λιγότερα ειδικά εργαλεία, περισσότερες ερωτήσεις για την επάρκεια της ευελιξίας

Σημαντική τομή αποτελεί και η αναδιάρθρωση των ειδικών «εργαλείων ευελιξίας» του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού.  Η Επιτροπή προτείνει τη μείωση των μέσων που λειτουργούν πάνω από τις οροφές του ΠΔΠ από οκτώ σε τέσσερα και την ενσωμάτωση των εργαλείων αντιμετώπισης καταστροφών εντός των οροφών, με στόχο την καλύτερη διαχείριση, τη μείωση των επικαλύψεων και την αύξηση της προβλεψιμότητας.  

Παράλληλα, προβλέπεται ένα νέο «Εργαλείο κρίσεων», ένα ενωσιακό «Ταμείο» για την αντιμετώπιση απρόβλεπτων κρίσεων και η δημιουργία ενός «μαξιλαριού» για αναδυόμενες προκλήσεις και προτεραιότητες.

Ωστόσο, το Ελεγκτικό Συνέδριο υπενθυμίζει ότι είχε ζητήσει, σε ειδική του έκθεση, μια ποσοτική, σεναριοκεντρική ανάλυση των αναγκών ευελιξίας, για το ποιοι τύποι κρίσεων αναμένεται να προκύψουν, με ποια πιθανότητα και τι δημοσιονομικό αποτύπωμα θα μπορούσαν να έχουν.  Στην τρέχουσα πρόταση, σημειώνει, η Επιτροπή δεν παρέχει τέτοια συσχέτιση ανάμεσα στο μέγεθος και τη σύνθεση των εργαλείων ευελιξίας και στην ανάλυση κινδύνων που καλούνται να καλύψουν.  Το ίδιο ισχύει και για το ενισχυμένο «Εργαλείο ευελιξίας», το οποίο προβλέπεται να χρηματοδοτείται με σταθερό ποσό 2 δισεκατομμυρίων ευρώ ετησίως (έναντι περίπου 1,3 δισεκατομμυρίων την περίοδο 2021-2027, σε τιμές 2025), αλλά και με ασταθείς πηγές όπως αποδεσμεύσεις, πρόστιμα και ποινές.  Κατά τους ελεγκτές, αυτά τα έσοδα δεν μπορούν να θεωρηθούν σταθερή βάση για τη χρηματοδότηση της ευελιξίας.

Η πρόταση προβλέπει επίσης ότι τα αχρησιμοποίητα ετήσια ποσά του «Εργαλείου ευελιξίας» θα μπορούν να κινητοποιούνται σε οποιοδήποτε σημείο της επταετίας, και όχι μόνο εντός δύο ετών, όπως σήμερα.  Αν και αυτό αυξάνει την τυπική ευελιξία, το Ελεγκτικό Συνέδριο τονίζει ότι η ουσιαστική χρήση των εργαλείων θα εξαρτηθεί από έναν νέο «μηχανισμό καθοδήγησης» – ενισχυμένο διάλογο μεταξύ Κοινοβουλίου, Συμβουλίου και Επιτροπής – του οποίου οι διαδικασίες μένει να αποσαφηνιστούν.

Προστασία από τον πληθωρισμό

Ένα από τα σημεία όπου οι ελεγκτές αναγνωρίζουν σαφή πρόοδο είναι η αναθεώρηση του τρόπου ετήσιας αναπροσαρμογής των οροφών του ΠΔΠ λόγω πληθωρισμού.  

Η μέχρι σήμερα πρακτική του σταθερού αποπληθωριστή 2% εφαρμόζεται ανεξάρτητα από την πραγματική εξέλιξη του πληθωρισμού, με αποτέλεσμα ο προϋπολογισμός να κινδυνεύει να χάσει έως και 13% της αγοραστικής του δύναμης μέχρι τα τέλη του 2025.  

Η νέα προσέγγιση προβλέπει ότι, όταν ο πληθωρισμός κινείται μεταξύ 1% και 3%, οι οροφές θα αυξάνονται κατά 2%, ενώ εκτός αυτού του διαστήματος θα χρησιμοποιείται ο πραγματικός πληθωρισμός.

Κατά το Ελεγκτικό Συνέδριο, η αλλαγή αυτή ενισχύει την προστασία έναντι ακραίων διακυμάνσεων και ανταποκρίνεται εν μέρει στις προηγούμενες συστάσεις του.  Ωστόσο, το περιθώριο του ενός ποσοστιαίου σημείου γύρω από το 2% εξακολουθεί να εκθέτει τις οροφές σε «μέτριες» αποκλίσεις: με πληθωρισμό μεταξύ 1% και 2%, η πραγματική αξία του προϋπολογισμού αυξάνεται, ενώ μεταξύ 2% και 3% διαβρώνεται.  

Σε περιόδους πολύ χαμηλού πληθωρισμού (κάτω από 1%), το προτεινόμενο σχήμα μπορεί να δημιουργήσει πρόσθετη αβεβαιότητα για τον δημοσιονομικό σχεδιασμό.  Οι ελεγκτές επισημαίνουν επίσης ότι, ενώ ο κανονισμός του ΠΔΠ προβλέπει αυτόματη προσαρμογή των οροφών, τα επιμέρους τομεακά προγράμματα, όπως το «Εράσμους+» και ο «Ορίζοντας Ευρώπη», έχουν χρηματοδοτικά πλαίσια σε τρέχουσες τιμές χωρίς αυτόματη τιμαριθμική αναπροσαρμογή, με αποτέλεσμα να «ροκανίζεται» η αξία τους σε περιόδους υψηλού πληθωρισμού.  Για τον λόγο αυτό, το Ελεγκτικό Συνέδριο προτείνει να εξεταστεί ρητά η επίδραση του πληθωρισμού και σε αυτά τα προγράμματα.