ΕΕ – Τουρκία: Η διπλή γλώσσα ενός αδιεξόδου

Μέσα σε μόνον τρεις ημέρες, δύο εντελώς αντίθετα σήματα εκπέμφθηκαν από τις Βρυξέλλες προς την Άγκυρα και μαζί τους αναδείχθηκε, για ακόμη μία φορά, η βαθιά εσωτερική αντίφαση που χαρακτηρίζει τη σχέση της Ευρωπαϊκής Ένωσης με την Τουρκία. Μια αντίφαση που πλέον δεν είναι απλώς τεχνικής φύσης, αλλά στρατηγικής ουσίας.

Ανταπόκριση – Βρυξέλλες

Στις 15 Απριλίου, η Επιτροπή Εξωτερικών Υποθέσεων (AFET) του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ενέκρινε, με 44 ψήφους υπέρ, 10 κατά και 17 αποχές, έκθεση που διαπιστώνει ότι η Τουρκία έχει χάσει την ενταξιακή της δυναμική λόγω οπισθοδρόμησης στη δημοκρατία. Η έκθεση καλεί την Άγκυρα να αντιμετωπίσει «επίμονες αδυναμίες στον τομέα του κράτους δικαίου, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της ελευθερίας του Τύπου και άλλων θεμελιωδών ελευθεριών», ενώ ζητά από τα υπόλοιπα θεσμικά όργανα να «λάβουν σαφέστερη και πιο δυναμική στάση» απέναντι στα δημοκρατικά ελλείμματα της Άγκυρας.

Και ύστερα, έρχεται η ανάρτηση της αρμόδιας Επιτρόπου για τη Διεύρυνση, Μάρτα Κος, η οποία μόλις χθες, 17 Απριλίου, στο περιθώριο των Εαρινών Συνεδριάσεων του G20, του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας στην Ουάσιγκτον, συναντήθηκε με τον Τούρκο υπουργό Οικονομικών Μεχμέτ Σιμσέκ. 

Με ανάρτησή της στο ‘Χ’, η Επίτροπος διεμήνυε ότι «η σημασία των σχέσεων ΕΕ-Τουρκίας αυξάνεται καθώς η αστάθεια και η αναξιοπιστία εξαπλώνονται», ενώ συμφώνησαν να επιταχύνουν τις προσπάθειες για διαφοροποίηση της συνδεσιμότητας μεταξύ Ευρώπης και Ασίας και για αμοιβαιότητα στις δημόσιες συμβάσεις.

Δύο γλώσσες. Δύο λογικές. Ένα μεγάλο ερωτηματικό.

Συναίνεση που ξεπερνά τα κόμματα

Αξίζει να σημειωθεί πως η κριτική στάση έναντι της Τουρκίας δεν αποτελεί προνόμιο μιας μόνο πολιτικής οικογένειας στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Το ΕΛΚ, ως η μεγαλύτερη ομάδα στο Κοινοβούλιο, έχει υποστηρίξει κάθε πλειοψηφία υπέρ των σχετικών εκθέσεων για την Τουρκία από το 2005 και εξής -έστω κι αν η εσωτερική συνοχή των βουλευτών του ήταν πάντα χαμηλότερη σε σχέση με άλλες ομάδες. 

Τόσο οι Σοσιαλιστές όσο και οι άλλες κύριες πολιτικές δυνάμεις συντάσσονται στην αξίωση ότι οι διαπραγματεύσεις ένταξης δεν μπορούν να προχωρήσουν χωρίς ριζική στροφή της Άγκυρας στις δημοκρατικές αξίες, το κράτος δικαίου και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Η πλειοψηφία των 44 υπέρ στην AFET δεν είναι αριθμός μιας μπάντας. Είναι αριθμός συναίνεσης.

Η εξωτερική πολιτική ως καθρέφτης προτεραιοτήτων

Πέρα από τα εσωτερικά ζητήματα δημοκρατίας, ωστόσο, η πιο ουσιαστική αμφιβολία για τη στρατηγική αξιοπιστία της Τουρκίας ως εταίρου της ΕΕ εντοπίζεται στην εξωτερική της πολιτική. 

Κατά τη διάρκεια του πολέμου στην Ουκρανία, η Τουρκία πούλησε μεν combat drones στο Κίεβο, αλλά ταυτόχρονα ανέχθηκε την πώληση αγαθών διπλής χρήσης που ωφελούν τη ρωσική αμυντική βιομηχανία, παρείχε ευνοϊκό περιβάλλον για παράνομες ρωσικές χρηματικές ροές και αρνήθηκε να συμμετάσχει στις διεθνείς κυρώσεις κατά της Μόσχας. Αυτό δεν είναι η συμπεριφορά μιας χώρας που προσπαθεί να κρατήσει ισορροπίες. Αντιθέτως, είναι η συμπεριφορά μιας χώρας που ωφελείται από τη σύγκρουση.

Η τουρκική διπλωματία λειτουργεί σκόπιμα σε πολλαπλά επίπεδα: στην Ουάσιγκτον παρουσιάζεται ως η αναντικατάστατη πλατφόρμα του ΝΑΤΟ, στην Ευρώπη ως το απαραίτητο ανάχωμα στη μετανάστευση, στη Μόσχα ως ενεργειακός διάδρομος και πρακτικός συνομιλητής, στην Κίνα ως η δυτική άκρη του Μεσαίου Διαδρόμου. Σε αυτή την αρχιτεκτονική «στρατηγικής βάθους», η ΕΕ δεν είναι ο προνομιούχος εταίρος, παρά μία από τις πολλές χρήσιμες αντίπαλες τάσεις στο ταμπλό.

Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα, όταν η αμερικανο-ισραηλινή επιχείρηση κατά του Ιράν βρισκόταν ακόμη υπό διαμόρφωση, ο Τούρκος ΥΠΕΞ Χακάν Φιντάν είχε ήδη δηλώσει ρητά πως η Τουρκία αντιτίθεται σε οποιαδήποτε στρατιωτική επέμβαση κατά του Ιράν. Η στάση αυτή δεν συνάδει με τις πολιτικές μιας υποψήφιας χώρας που επιδιώκει ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Συνάδει, όμως, πλήρως με τη στρατηγική μιας χώρας που διαχειρίζεται τις σχέσεις της με αναθεωρητικά κράτη κατά το δοκούν.

Το αδιέξοδο της αναγκαιότητας

Τίποτα από τα παραπάνω δεν σημαίνει πως η ΕΕ μπορεί να αγνοήσει την Τουρκία. Σε μια Ευρώπη που επανεξετάζει τις αμυντικές της δυνατότητες, η Τουρκία διαθέτει τον μεγαλύτερο στρατό του ΝΑΤΟ μετά τις ΗΠΑ, εκτεταμένη εμπειρία μάχης, στρατηγική γεωγραφία που ενώνει Ευρώπη και Μέση Ανατολή, και αμυντική βιομηχανία σε ταχεία ανάπτυξη. Η γεωπολιτική αναγκαιότητα είναι αληθινή και δεν αμφισβητείται.

Το ερώτημα, όμως, είναι διαφορετικό: αν αυτή η αναγκαιότητα χρησιμοποιείται ως πρόσχημα για αποφυγή κάθε ουσιαστικής πίεσης, η ΕΕ δεν ασκεί πολιτική αλλά διαχειρίζεται ένα ευγενώς διατυπωμένο αδιέξοδο. Οι διαπραγματεύσεις ένταξης έχουν παγώσει από το 2018. Κανένα νέο κεφάλαιο δεν ανοίγει και ο εκσυγχρονισμός της τελωνειακής ένωσης παραμένει σε εκκρεμότητα. Η Άγκυρα κάθεται στο τραπέζι των διαλόγων, εισπράττει χρηματοδότηση, αποκομίζει διπλωματικό κεφάλαιο και δεν κινείται ουσιαστικά σε κανένα από τα θέματα που μετράνε περισσότερο για τους πολίτες της χώρας ή για τους γειτόνους της.

Η ανάρτηση της Επιτρόπου Κος από την Ουάσιγκτον, με τη γλώσσα της αλληλεξάρτησης και της κοινής ατζέντας, δεν είναι αφ’ εαυτής λανθασμένη. Είναι, όμως, μονόπλευρη. Γιατί αποφεύγει επιμελώς την ουσιαστική ερώτηση που η ίδια η Επιτροπή Εξωτερικών Υποθέσεων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου θέτει επιτακτικά: η Τουρκία είναι συνεταίρος σταθερότητας στην Ανατολική Μεσόγειο ή παράγοντας αστάθειας που αξιοποιεί κάθε ευρωπαϊκή κρίση για ίδιον όφελος;

Ίσως ήρθε η ώρα οι δύο φωνές των Βρυξελλών, αυτή του Κοινοβουλίου και εκείνη της Επιτροπής, να συνεννοηθούν, έστω για να πουν το ίδιο πράγμα. Διαφορετικά, η Άγκυρα θα συνεχίσει να κάνει ό,τι κάνει εδώ και χρόνια: να ακούει μόνο την πιο βολική από τις δύο.