ΕΕ – Καναδάς: «Βρισκόμαστε στο επίπεδο μιας φιλόδοξης ιδέας», δήλωσε εκπρόσωπος της Κομισιόν

Η ιδέα που έριξε η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν στην ομιλία της για την Κατάσταση της Ένωσης, να ανοίξει δηλαδή ο δρόμος ώστε ο Καναδάς να γίνει ο πρώτος «συνδεδεμένος εταίρος» της Ευρωπαϊκής Ένωσης, εξακολουθεί τρεις ημέρες μετά να μην έχει ούτε νομική υπόσταση ούτε σαφές περιεχόμενο.

…ανταπόκριση από τις Βρυξέλλες: Γιώργος Συριόπουλος…

Αυτό επιβεβαιώθηκε και από την ίδια την Κομισιόν στη σημερινή ενημέρωση Τύπου προς τους διεθνείς ανταποκριτές, όπου o εκπρόσωπός της, Ολοφ Γκιλ ερωτηθείς αν το όραμα της Προέδρου περιλαμβάνει την ελεύθερη κυκλοφορία προσώπων, μία εκ των τεσσάρων θεμελιωδών ελευθεριών της εσωτερικής αγοράς, απάντησε πως αυτό που υπάρχει προς το παρόν είναι «απλώς μια ιδέα και μια κοινή δέσμευση Ένωσης και Καναδά να ενισχύσουν τις σχέσεις τους προς αμοιβαίο όφελος», χωρίς να δώσει καμία διευκρίνιση επί της ουσίας.

Η πρόεδρος της Κομισιόν είχε μιλήσει την Τετάρτη 16 Σεπτεμβρίου 2026, στο Στρασβούργο, για μετάβαση από τη Συνολική Οικονομική και Εμπορική Συμφωνία, τη γνωστή CETA, σε αυτό που ονόμασε «συμμαχία για το μέλλον», με στόχο να φτάσει η σχέση Βρυξελλών και Οτάβα στο υψηλότερο δυνατό επίπεδο. Τα λεγόμενα της κ. φον ντερ Λάιεν ήταν μια έκπληξη και για τους ευρωβουλευτές και για τους διπλωμάτες και για τον Τύπο, καθώς η νέα αυτή ιδέα δεν ήταν καν διατυπωμένη στο κείμενο που είχε προηγουμένως διανεμηθεί.

Ο Καναδός πρωθυπουργός Μαρκ Κάρνεϊ, παρών στην αίθουσα, είχε ήδη τις προηγούμενες ημέρες μιλήσει για αναζήτηση μιας «μοναδικής συμμαχίας» με την Ένωση, χωρίς ωστόσο να θέτει ζήτημα πλήρους ένταξης. Ο ίδιος διευκρίνισε αργότερα ότι οποιαδήποτε νέα σχέση θα περάσει από συζητήσεις και ψηφοφορία στο καναδικό κοινοβούλιο.

Στη σημερινή ενημέρωση (18/9), η Κομισιόν επανέλαβε πολλές φορές πως βρισκόμαστε ακόμη στο επίπεδο μιας «φιλόδοξης ιδέας», η οποία χρειάζεται να αποκτήσει σάρκα και οστά μέσα από διαβουλεύσεις με τα κράτη μέλη και τον Καναδά. Ως πρώτο ορόσημο ορίστηκε η σύνοδος κορυφής ΕΕ – Καναδά που θα λάβει χώρα στο Μόντρεαλ στις 29 και 30 Οκτωβρίου.

Μέχρι τότε, σύμφωνα με την ίδια την Κομισιόν, η δουλειά θα γίνεται σε τεχνικό επίπεδο, με τον ειδικό απεσταλμένο για τον Καναδά να έχει, όπως αναφέρθηκε, καθοριστικό ρόλο. Χαρακτηριστική ήταν η επισήμανση πως οι μεγάλες αλλαγές στην Ένωση γίνονται μόνο με τη σύμφωνη γνώμη των κρατών μελών, μια διατύπωση που λειτουργεί περισσότερο ως υπενθύμιση ορίων παρά ως διαβεβαίωση συναίνεσης.

Η «συνδεδεμένη ιδιότητα μέλους» του Καναδά προσθέτει νέο, ασαφές κεφάλαιο στην ευρωπαϊκή ατζέντα.

Το νομικό πρόβλημα είναι, στην πραγματικότητα, το πρώτο εμπόδιο. Το άρθρο 49 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση προβλέπει ρητά ότι δικαίωμα υποβολής αίτησης πλήρους ένταξης έχει «οποιοδήποτε ευρωπαϊκό κράτος». Ο Καναδάς, ως χώρα της Βόρειας Αμερικής, δεν πληροί αυτό το γεωγραφικό κριτήριο. Η ίδια η ιδιότητα του «συνδεδεμένου μέλους» δεν προβλέπεται πουθενά στις Συνθήκες της ΕΕ.

Το μόνο υπαρκτό νομικό εργαλείο που θα μπορούσε να στεγάσει μια τέτοια σχέση είναι το άρθρο 217 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο επιτρέπει τη σύναψη συμφωνιών σύνδεσης με τρίτες χώρες που προβλέπουν αμοιβαία δικαιώματα και υποχρεώσεις, κοινή δράση και ειδικές διαδικασίες. Μια τέτοια συμφωνία, ωστόσο, απαιτεί ομόφωνη έγκριση στο Συμβούλιο και σύμφωνη γνώμη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.

Ωστόσο, δεν είναι η πρώτη φορά που η Ένωση παίζει με αυτή τη λέξη χωρίς αποτέλεσμα. Η Γερμανία είχε προτείνει τον Μάιο μια μορφή «συνδεδεμένης ιδιότητας μέλους» για την Ουκρανία, ως ενδιάμεσο στάδιο προς την πλήρη ένταξη. Πρόταση που, όμως, δεν βρήκε την απαραίτητη στήριξη ανάμεσα στις πρωτεύουσες.

Η υποδοχή που επιφυλάχθηκε τώρα στην ιδέα για τον Καναδά, λιγότερο από τέσσερις μήνες αργότερα, δείχνει είτε μια πραγματική στροφή στη λογική της Κομισιόν είτε, όπως υποστηρίζουν πιο επιφυλακτικοί σχολιαστές, μια διαφορά ύφους παρά ουσίας, δεδομένου ότι κανένα από τα δύο σχέδια δεν έχει ακόμη μετουσιωθεί σε νομικό κείμενο.

Η επιφυλακτικότητα δεν περιορίζεται σε αναλυτές. Το Reuters ανέφερε ότι το γερμανικό κράτος έθεσε ήδη ζήτημα καταλληλότητας του ίδιου του όρου «συνδεδεμένο μέλος», δηλώνοντας ωστόσο ανοιχτό σε συζήτηση νέων μορφών εταιρικής σχέσης με τον Καναδά.

Πρόκειται για ένδειξη ότι η ανακοίνωση της προέδρου της Κομισιόν δεν είχε προηγηθεί ουσιαστική διαβούλευση με τα κράτη μέλη, παρά τις διαβεβαιώσεις που δόθηκαν και σήμερα από την Κομισιόν ότι η ιδέα είχε παρουσιαστεί και συζητηθεί «σε διάφορες περιστάσεις». Η ασυμφωνία ανάμεσα σε αυτές τις δύο εκδοχές, της πλήρους ενημέρωσης των «27» από τη μία και της γερμανικής επιφύλαξης από την άλλη, παραμένει ανοιχτή.

Στο μεταξύ, η αντίδραση από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού ήταν άμεση και σε τόνο απειλής. Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ (ΗΠΑ) χαρακτήρισε την προοπτική «γελοία» και τον Καναδά «απαίσιο εμπορικό εταίρο», προειδοποιώντας πως αν κρίνει την κίνηση ως «εχθρική πράξη» θα επιβάλει βαριά δασμολογικά μέτρα στην Ευρώπη ή θα διακόψει εντελώς τις εμπορικές συναλλαγές μαζί της, σύμφωνα με ρεπορτάζ του CNBC και του Fox Business. Η δήλωση εντάσσεται στο ευρύτερο εμπορικό μέτωπο που έχει ανοίξει ο ίδιος με την Οτάβα.

Ο Κάρνεϊ, απαντώντας στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, απέρριψε τη ρητορική περί υποτέλειας στις ΗΠΑ, τονίζοντας ότι Καναδάς και Ευρώπη δεν είναι «καιροσκοπικοί σύμμαχοι» και υπερασπιζόμενος την ιδέα μιας πιο ανθεκτικής και κυρίαρχης χώρας ως πιο αποτελεσματικού εταίρου ακόμη και για τις ίδιες τις ΗΠΑ.

Το γεωπολιτικό υπόβαθρο εδώ έχει σημασία. Ο Μακ Κάρνεϊ είχε ήδη μιλήσει στο Νταβός για την ανάγκη τα λεγόμενα «μεσαία κράτη» να συσπειρωθούν απέναντι στη ρήξη της παγκόσμιας τάξης, μια γραμμή που το Atlantic Council αποκαλεί «δόγμα Κάρνεϊ» και θεωρεί ότι βρίσκει τώρα την πιο απτή έως τώρα έκφρασή της.

Δημοσκόπηση της καναδικής εταιρείας Abacus Data (4-9/9), που δημοσιοποίησε το CNN, δείχνει ότι περίπου το 80% των Καναδών θέλει στενότερη συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Ένωση σε εξωτερική πολιτική, άμυνα και οικονομία, με τη στήριξη σε καθεστώς πλήρους ένταξης να παραμένει ωστόσο διχασμένη.

Η ίδια έρευνα του Σεπτεμβρίου έδειξε και ένα δεύτερο, ακόμη πιο ισχυρό ποσοστό, 81% στήριξης σε στενότερη ολοκλήρωση που θα διευκόλυνε εμπόριο, ταξίδια, εργασία, σπουδές και συνεργασία σε θέματα ασφάλειας, ενώ σχεδόν οι μισοί ερωτηθέντες δήλωσαν πλέον υπέρ ακόμη και της πλήρους ένταξης του Καναδά στην ΕΕ!

Μέσα σε αυτό το κλίμα, η σημερινή ενημέρωση της Κομισιόν πρόσθεσε και άλλα στοιχεία που δείχνουν πόσο ρευστό παραμένει το πλαίσιο. Σε ερώτηση αν σχεδιάζεται ένα ευρύτερο θεσμικό πλαίσιο για παρόμοιες συμμαχίες, δεδομένου ότι η ίδια η πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου Ρομπέρτα Μέτσολα έχει αναφέρει στο παρελθόν και την Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία ως πιθανούς υποψήφιους, ο εκπρόσωπος της Κομισιόν απέφυγε να απαντήσει, λέγοντας πως η προσοχή επικεντρώνεται αποκλειστικά στον Καναδά.

Σε άλλη ερώτηση, αν το ανοιχτό, από τη φύση του, καθεστώς θα μπορούσε να επεκταθεί και στο Ηνωμένο Βασίλειο, λόγω της σχέσης του με τον Βρετανό μονάρχη Κάρολο που παραμένει αρχηγός κράτους του Καναδά, η Κομισιόν έσπευσε να διαχωρίσει τις δύο περιπτώσεις, επικαλούμενη ακριβώς το γράμμα του άρθρου 49 που αφορά αποκλειστικά ευρωπαϊκά κράτη, δηλαδή μια κατηγορία στην οποία, ειρωνικά, ανήκει το Ηνωμένο Βασίλειο αλλά όχι ο Καναδάς.

Στον ΟΗΕ και η πρόεδρος της Κομισιόν

Την ίδια στιγμή, η Πρόεδρος της Κομισιόν αναχωρεί για τη Νέα Υόρκη, όπου την επόμενη εβδομάδα θα συμμετάσχει στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ, με προγραμματισμένες συναντήσεις με τον Γενικό Γραμματέα Αντόνιο Γκουτέρες, τον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα (Πορτογαλία) και τον Αυστραλό πρωθυπουργό Άντονι Αλμπανέζι, μεταξύ άλλων.

Στο περιθώριο μιας τέτοιας σύναξης της διεθνούς κοινότητας είναι σχεδόν βέβαιο πως θα κληθεί να διευκρινίσει, σε ερωτήσεις άλλων αντιπροσωπειών, τι ακριβώς εννοεί η ΕΕ με έναν όρο («συνδεδεμένο μέλος») που η ίδια δεν έχει ακόμη ορίσει, ούτε νομικά ούτε πολιτικά.

Το ζήτημα που μένει ανοιχτό, και που η σημερινή ενημέρωση δεν έλυσε, δεν είναι απλώς σημασιολογικό. Αν η «συνδεδεμένη ιδιότητα μέλους» χρειαστεί τελικά νέο νομικό όχημα πέραν του άρθρου 217, αυτό ανοίγει έμμεσα συζήτηση για τροποποίηση των ίδιων των Συνθηκών, κάτι που κανένας επίσημος δεν έχει μέχρι στιγμής ομολογήσει ανοιχτά.

Αν πάλι πρόκειται απλώς για μια νέα, βαρύγδουπη ετικέτα πάνω σε ό,τι ήδη προβλέπει το άρθρο 217, τότε η πολιτική βαρύτητα της ανακοίνωσης υπερβαίνει κατά πολύ το πραγματικό της περιεχόμενο. Και στις δύο περιπτώσεις, η κίνηση της κ. φον ντερ Λάιεν σηματοδοτεί μια Ένωση που δοκιμάζει τα όρια της παραδοσιακής της φιλοσοφίας, θεμελιωμένης ιστορικά στην εμπορική πολιτική και στη διάκριση κράτους μέλους και τρίτης χώρας, προς την κατεύθυνση μιας πιο ανοιχτής, γεωπολιτικού τύπου συμμαχίας, χωρίς όμως ακόμη να έχει αποφασίσει, ή τουλάχιστον να έχει ανακοινώσει, πώς ακριβώς θα τη χτίσει.