O βομβαρδισμός του Πειραιά στις 11 Ιανουαρίου 1944 – Εκατόμβη θυμάτων και σκηνές δαντικής κόλασης

Ο χειρότερος βομβαρδισμός που δέχτηκε κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου πολέμου ο Πειραιάς, ήταν αυτός που σημειώθηκε στις 11 Ιανουαρίου 1944. Το πρωί της συγκεκριμένης ημέρας, αμερικανικά βομβαρδιστικά που ξεκίνησαν από την Ιταλία είχαν στόχο τις υποδομές των Γερμανών στον Πειραιά και οι κάτοικοι της πόλης τα χαιρετούσαν όταν είδαν ότι δεν ήταν γερμανικά.

Τόσο στην έναρξη του πολέμου από τους Ιταλούς, όσο και μετά, ειδικά το 1941 στη διάρκεια της γερμανικής εισβολής στην Ελλάδα και την οπισθοχώρηση των Εγγλέζων, αλλά και τη διαφυγή τμημάτων των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων στη Μέση Ανατολή, ο Πειραιάς είχε πληγεί από βομβαρδισμούς, αλλά όχι τόσο σκληρά όπως στις 11 Ιανουαρίου 1944. Στα χρόνια της κατοχής το 1941 και το 1942 είχαν γίνει από τους συμμάχους περιορισμένες αεροπορικές επιδρομές (Οκτώβριος 1941, Μάιος και Ιούνιος του 1942, 6 Δεκεμβρίου 1943) χωρίς μεγάλες συνέπειες.

Με την εκδήλωση του πρώτου κύματος της αεροπορικής επίθεσης έγιναν αερομαχίες με γερμανικά αεροσκάφη, αλλά δεν σταμάτησε ο βομβαρδισμός. Ακολούθησε δεύτερο κύμα αεροπορικού βομβαρδισμού από αεροσκάφη της αγγλικής αεροπορίας τις απογευματινές και τις βραδινές ώρες. Λόγω της ομίχλης συμμαχικά αεροσκάφη συγκρούστηκαν στον αέρα και καταστράφηκαν. Την ίδια ώρα τα αντιεροπορικά πυροβόλα των Γερμανών έριχναν συνεχώς.

Πρέπει να σημειωθεί ότι η έναρξη του βομβαρδισμού έγινε ώρα που κυκλοφορούσε ο κόσμος στους δρόμους, άρα οι απώλειες αμάχων ήταν δεδομένες με βάση το επιχειρησιακό πλάνο.

Τρία ήταν τα κύματα των 200 συμμαχικών βομβαρδιστικών που χτύπησαν την πόλη του Πειραιά με 600 βόμβες. Ο πρώτος βομβαρδισμός πραγματοποιήθηκε στις 12:35-13:43, ο δεύτερος στις 19:22-21:40 και ο τρίτος στις 21:57-23:15.
Σε εκπομπές του το BBC είχε αναφέρει ότι ο Πειραιά αποτελεί στόχο, ως ναυτική βάση των Γερμανών και έδινε ζώνη ασφαλείας για τους αμάχους 500 μέτρα από το λιμάνι, κάτι που δεν τηρήθηκε.

Η εικόνα της πόλης μετά τον ανηλεή βομβαρδισμό ήταν εφιαλτική, καθώς χαλάσματα, ακρωτηριασμένα πτώματα, στάχτες και καπνοί, προσπάθειες ανάσυρσης εγκλωβισμένων από τα ερείπια, εγκλωβισμένοι και καταπλακωμένοι μέσα σε καταφύγια, διαμόρφωναν ένα τοπίο δαντικής κόλασης. Με τα κάρα του Δήμου μεταφέρονταν τα ακρωτηριασμένα πτώματα στο νεκροταφείο της Ανάστασης στο Κερατσίνι, όπου γίνονταν η επιχείρηση ταυτοποίησής τους με κόσμο που είχε αγνοούμενους, να διασχίζει μία απόσταση όπου είχαν εναποτεθεί οι σοροί προς ταυτοποίηση, στην όποια κατάσταση βρισκόταν.

Οι Γερμανοί άρπαξαν προπαγανδιστικά την ευκαιρία και μέσω των εφημερίδων της εποχής που αντιμετώπιζαν ασφυκτική λογοκρισία, επιχείρησαν να περάσουν την εικόνα ότι οι αυτοί μεριμνούν για την ασφάλεια των αμάχων, ενώ οι Αγγλοαμερικάνοι ευθύνονταν για τις μαζικές απώλειες άμαχου πληθυσμού.

Απολογισμός ως προς το στρατιωτικό σκέλος, ήταν οκτώ νεκροί από την πλευρά των Γερμανών ενώ έμειναν άθικτες οι γερμανικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις, του Ναυστάθμου, του αεροδρομίου, των ναυπηγείων του Περάματος, που κατασκεύαζαν τσιμεντόπλοια. Επίσης τη γλίτωσαν οι αποθήκες υλικού των Γερμανών.

Αντίθετα λουτρό αίματος σημειώθηκε στις εργατογειτονιές που γειτνιάζουν στο λιμάνι (Πέραμα, Κοκκινιά, Δραπετσώνα, Κερατσίνι, Άγιος Διονύσης, Καμίνια) και αυτό δημιούργησε εύλογα ερωτήματα για το αν ο πραγματικός στόχος ήταν οι Γερμανοί ή το αντιστασιακό κίνημα που είχε ισχυρή βάση στις περιοχές αυτές, με απώτερο στόχο τις μεταπολεμικές εξελίξεις. Άλλωστε η ήττα των Γερμανών έδειχνε πλέον δρομολογημένη.

O προβληματισμός είχε βάση γιατί δεν ήταν το μόνο περιστατικό. Θυμίζουμε το βομβαρδισμό του πλοίου του Ερυθρού Σταυρού Wiril στο λιμάνι της Χίου, ενώ έφερε σχετικά διακριτικά και υπήρχε ενημέρωση για το ταξίδι του, το οποίο ήταν δεμένο στο λιμάνι, με αποτέλεσμα να σκοτωθούν και άμαχοι λιμενεργάτες.

Και στη συγκεκριμένη περίπτωση ακούστηκε το επιχείρημα ότι ήταν επίδειξη δύναμης των Εγγλέζων προς τον ελληνικό πληθυσμό, που αποσκοπούσαν στις μεταπολεμικές εξελίξεις να έχουν το πάνω χέρι. Επίσης ο βομβαρδισμός της Ραφήνας με στόχο το εκεί γερμανικό οχυρό, με τις βόμβες να πέφτουν μακριά από αυτό και χωρίς τραγικές συνέπειες για την πόλη. Συχνοί ήταν οι βομβαρδισμοί της RAF και στο Λαύριο, ενώ ίσως η πιο τραγική ιστορία είναι στο Καστελλόριζο, όπου άλλαξε χέρια κατά τη διάρκεια του πολέμου, με αποτέλεσμα να έχει βομβαρδιστεί από όλους.

Βομβαρδισμοί σε περιοχές που υπήρχαν ή ετοιμάζονταν υποδομές των Γερμανών, με απώλειες αμάχων, είχαν συμβεί αρκετοί. Συνηθισμένη τακτική των συμμάχων, ήταν να εντοπίζουν περιοχές που κατασκευάζονταν ή τροποποιούνταν εργοστάσια για την πολεμική παραγωγή του Άξονα ή και όποια άλλη υποστηρικτή δραστηριότητα και λίγο πριν την ολοκλήρωσή τους να τα βομβαρδίζουν, σκόπιμα στο συγκεκριμένο χρονικό σημείο για να εξαντλήσουν τους πόρους των Γερμανών σε μέταλλα, οικοδομικά υλικά, μηχανές, κλπ

Σε πολλές περιπτώσεις εργάζονταν γι αυτά εργάτες από υποδουλωμένες χώρες, που είχαν μεταφερθεί ως εργατικό δυναμικό. Υπήρξαν λοιπόν και απώλειες από «φίλια πυρά».

Μαζική καταστροφική κλίμακα είχε και ο βομβαρδισμός της Δρέσδης με τις χιλιάδες θυμάτων απ’ τον άμαχο πληθυσμό, που όμως άφησε άθικτες τις πολεμικές βιομηχανίες, ενώ τα ίδια ερωτήματα ως προς τη σκοπιμότητα, επαναλήφθηκαν και με τη ρίψη της ατομικής βόμβας στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι.

Σε ανάλυσή της για το γεγονός η ΠΕΑΕΑ-ΔΣΕ, αναφέρει μεταξύ άλλων πως: «Όπως αποδείχτηκε, οι βομβαρδισμοί κάθε άλλο παρά στρατιωτικούς στόχους είχαν. Ο πρωινός βομβαρδισμός άρχισε σε ώρα αιχμής. Αλλά σκοτώθηκαν μόνο 8 Γερμανοί, ενώ δε χτυπήθηκαν καθόλου οι γερμανικές εγκαταστάσεις στο λιμάνι του Πειραιά και στην Ελευσίνα. Έμειναν άθικτες οι γερμανικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις του Ναυστάθμου, το αεροδρόμιο στο Χασάνι, τα ναυπηγεία του Περάματος, όπου κατασκεύαζαν τσιμεντόπλοια, ενώ οι γερμανικές αποθήκες με πολεμικό υλικό δε βομβαρδίστηκαν.

Αντίθετα δέχτηκαν σφοδρή επίθεση οι συγκεκριμένες λαϊκές περιοχές στις οποίες υπήρχε μεγάλη δύναμη του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ. Άρα οι βομβαρδισμοί ήταν προμελετημένοι και στρέφονταν κατά του αγωνιστή λαού της περιοχής, επιδιώκοντας αφενός να τσακίσουν το ΕΑΜ, τον ΕΛΑΣ και το ΚΚΕ, και αφετέρου να υποτάξουν το λαό στους δικούς τους ιμπεριαλιστικούς σχεδιασμούς μεταπολεμικά».

Μέσα σε 18 μήνες, οι συμμαχικές δυνάμεις είχαν καταστρέψει τα κύρια οδικά δίκτυα του Άξονα, καθώς και σημαντικά εργοστάσια που ανήκαν στη Γερμανία, στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης. Ύστερα όμως επικεντρώθηκαν στα Βαλκάνια, στοχοποιώντας την Ελλάδα, τη Γιουγκοσλαβία, την Αλβανία και τη Βουλγαρία. Αφού ακολούθησαν σκληροί βομβαρδισμοί στη Γιουγκοσλαβία και τη Βουλγαρία, οδηγώντας στον θάνατο χιλιάδες πολίτες.

Η δεύτερη επίθεση, ήταν αυτή των Βρετανών στις 19:22 μέχρι τις 21:40 το βράδυ. Αυτοί οι βομβαρδισμοί έπληξαν κυρίως στρατιωτικούς στόχους και επέφεραν πολλούς θανάτους. Ο τελευταίος έγινε στις 21:57 με 23:15 το βράδυ της ίδιας μέρας, από την αγγλική αεροπορία. Ήταν σίγουρα πολύ πιο εύστοχη, αφού για τη βύθιση ενός γερμανικού πλοίου ανοικτά της Ψυττάλειας χρειάστηκαν μόνον τρεις εμπρηστικές βόμβες.

Ο ακριβής αριθμός των ανθρώπων που σκοτώθηκαν στον καταστροφικό βομβαρδισμό του Πειραιά το Γενάρη του 1944 κι αυτών που θάφτηκαν κάτω απ’ τα γκρεμισμένα κτίρια δεν έχει μέχρι σήμερα γίνει γνωστός. Υπολογίζονται πάνω από 700 θύματα αθώων αμάχων πολιτών κάθε ηλικίας, χωρίς να έχουν καταγραφεί όσοι θάφτηκαν κάτω από τα γκρεμισμένα κτίρια.

Στο ταφολόγιο του Δημοτικού Νεκροταφείου της Ανάστασης, αναφέρονται τα ονόματα 492 φονευθέντων, ενώ άγνωστος είναι ο αριθμός αυτών που μεταφέρθηκαν στο Β και Γ Νεκροταφείο Αθηνών.

Η σχετική σύγχυση για τον πραγματικό αριθμό των νεκρών, μέσα στο συγκεκριμένο ιστορικό πλαίσιο, έχει εξήγηση. Αυτό γιατί σε αρκετές περιπτώσεις δεν δηλώθηκαν οι απώλειες, ώστε η ίδια οικογένεια να κρατήσει το ατομικό δελτίο σίτισης, με σκοπό να καταφέρει να επιζήσουν από τον υποσιτισμό άλλα μέλη της. Επίσης όσοι εκ των τραυματιών διακομίστηκαν σε νοσοκομεία και απεβίωσαν αρκετό καιρό μετά από τα τραύματά τους, δεν κατεγράφησαν ως θύματα του βομβαρδισμού, αλλά ως θάνατοι εντός του νοσοκομείου.

Έρευνα: Νάσος Μπράτσος